काठमाडौं। डायमनशमशेर राणाको नाम नेपाली साहित्यमा विशेषगरी ऐतिहासिक उपन्यासका सन्दर्भमा अग्रस्थानमा आउँछ।

उनका ‘सेतो बाघ’, ‘वसन्ती’, ‘सत्प्रयास’, ‘गृहप्रवेश’ लगायतका उपन्यासहरू पढ्दा पाठकलाई राणाकालीन नेपालको राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक परिवेशमा पुर्‍याइदिने अनुभव हुन्छ। उनको लेखनमा इतिहास केवल सूचनाको स्रोत मात्र होइन, साहित्यिक अनुभवमा रूपान्तरण हुने जीवित सामग्री बन्छ।

ऐतिहासिक विषयवस्तुलाई साहित्यिक मिठासमा रूपान्तरण गर्न सक्नु नै डायमनशमशेर राणाको मूल कलात्मक उपलब्धि हो। इतिहासको रुखो तथ्यलाई भावनात्मक, कथात्मक र कलात्मक संरचनामा रूपान्तरण गर्दा पाठक केवल जानकारी मात्र प्राप्त गर्दैन, बरु एक प्रकारको रोमाञ्च र संवेदनात्मक अनुभव पनि पाउँछ। यही कारण उनका उपन्यास पढ्दा इतिहास आफैँ बोलिरहेको अनुभूति हुन्छ।

ऐतिहासिक उपन्यासको सन्दर्भमा इतिहास र कल्पनाबीचको सम्बन्ध अत्यन्त सूक्ष्म हुन्छ। इतिहास तथ्यमा आधारित हुन्छ भने उपन्यास कल्पनामा निर्मित हुन्छ, तर ऐतिहासिक उपन्यासमा यी दुईबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ। डायमनशमशेरका उपन्यासहरू यही सन्तुलनको अभ्यासका रूपमा देखिन्छन्। उनले इतिहासलाई आधार बनाए पनि त्यसमा कल्पनाको प्रयोग गरेर कथानकलाई जीवन्त बनाएका छन्।

उनको लेखनको मुख्य विशेषता इतिहास र कल्पनाबीचको ‘सम्झौता’ हो, जसलाई न इतिहासले पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्छ न त कल्पनाले नै पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्छ। यदि इतिहासले कल्पनालाई पूरै दबायो भने उपन्यास हराउँछ, र यदि कल्पनाले इतिहासलाई विस्थापित गर्‍यो भने ऐतिहासिकता समाप्त हुन्छ। यही सन्तुलन कायम गर्नु डायमनशमशेरको कलात्मक दक्षता हो।

नेपाली उपन्यास परम्परामा ‘वसन्ती’ (२००६) लाई ऐतिहासिक उपन्यासको प्रारम्भिक सफल प्रयोग मानिन्छ भने ‘सेतो बाघ’ (२०३१), ‘सत्प्रयास’ (२०३८) र ‘गृहप्रवेश’ (२०५९) ले यस परम्परालाई अझ सुदृढ बनाएको देखिन्छ। उनका उपन्यासहरूमा राणाशासनको राजनीतिक संरचना, शक्ति सम्बन्ध र ऐतिहासिक पात्रहरूको मनोविज्ञान केन्द्रमा रहेका छन्।

विशेषतः जङ्गबहादुर राणाको चरित्र उनका उपन्यासहरूमा बारम्बार केन्द्रमा आउँछ। उनी जङ्गबहादुरलाई केवल ऐतिहासिक शासकका रूपमा मात्र होइन, राजनीतिक दूरदृष्टि र सत्ता संरचनाको निर्माताका रूपमा पनि प्रस्तुत गर्छन्। यद्यपि उनका लेखनमा व्यवस्थाप्रति आलोचनात्मक दृष्टि भए पनि व्यक्तिगत पात्रप्रति केही सहानुभूति देखिन्छ।

‘सेतो बाघ’ उपन्यासमा राजनीतिक प्रणाली, सत्ता उत्तराधिकार र शासन स्थायित्वबारे गहिरो विश्लेषण पाइन्छ। यहाँ प्रेमकथाको आवरणमा राजनीतिक विमर्श प्रस्तुत गरिएको छ। उपन्यासले सत्ता प्राप्ति र निरन्तरताको प्रश्न उठाउँदै शक्ति संरचनाको दीर्घकालीन परिणामबारे संकेत गर्छ।

त्यस्तै ‘गृहप्रवेश’ र ‘वसन्ती’ मा ऐतिहासिक पात्र र काल्पनिक पात्रबीचको सम्बन्धलाई कथात्मक रूप दिइएको छ। यस्ता पात्रहरूको निर्माणले उपन्यासलाई भावनात्मक बनाएको छ, तर कतिपय अवस्थामा ती पात्रहरूको ऐतिहासिक सम्भाव्यता बहसको विषय पनि बनेको देखिन्छ।

ऐतिहासिक उपन्यासको सिद्धान्तअनुसार इतिहास तथ्यमा सीमित हुन्छ भने उपन्यास सत्यको कलात्मक रूपान्तरण हो। डायमनशमशेरका उपन्यासहरूमा यही अवधारणा स्पष्ट देखिन्छ। उनले इतिहासका तथ्यहरूलाई जस्ताको तस्तै नदोहोर्‍याई त्यसमा कल्पनाको तह थपेर साहित्यिक संरचना निर्माण गरेका छन्।

उनको लेखनमा कल्पना अनियन्त्रित छैन। कल्पना सधैं इतिहासको सीमाभित्र रहेर प्रयोग गरिएको छ। यसले गर्दा उनका उपन्यासहरू ऐतिहासिक आधारबाट विचलित नभई साहित्यिक सौन्दर्य प्राप्त गर्न सफल भएका छन्। यही कारण उनका उपन्यासहरूलाई केवल इतिहासको पुनःकथन नभई ‘कल्पनात्मक इतिहास’ भन्न सकिन्छ।

डायमनशमशेरका उपन्यासमा कथानक संरचना मजबुत छ। पात्रहरूको निर्माण, वातावरणको चित्रण र द्वन्द्वको प्रस्तुति सन्तुलित रूपमा विकसित गरिएको छ।

अधिकांश प्रमुख पात्रहरू ऐतिहासिक पृष्ठभूमिसँग जोडिएका छन् भने केही गौण पात्रहरूले कथालाई भावनात्मक विस्तार दिएका छन्।