काठमाडौँ। अमेरिका र इरानबीच बढ्दो तनाव केवल दुई देशबीचको सैन्य प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, यसले मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलन, विश्व ऊर्जा बजार र अमेरिकी वैश्विक नेतृत्वको भविष्यसमेत निर्धारण गर्न सक्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ। विशेष गरी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको विदेश नीतिको मूल्याङ्कन गर्दा इरानसँगको सम्बन्ध नै उनको सबैभन्दा ठूलो विरासत बन्ने देखिन्छ। तर, युद्धको वर्तमान अवस्थाले त्यो विरासत सकारात्मकभन्दा बढी जटिल र जोखिमपूर्ण दिशातर्फ उन्मुख भएको संकेत गरेको छ।

अमेरिकाको दीर्घकालीन उद्देश्य इरानलाई पूर्ण रूपमा पराजित गर्नु होइन, बरु उसलाई नियन्त्रणमा राख्नु रहेको देखिन्छ। अमेरिकी सुरक्षा वृत्तमा लामो समयदेखि दुई मुख्य लक्ष्य दोहोरिँदै आएका छन्– हर्मुज जलडमरूमध्यमा निर्बाध अन्तर्राष्ट्रिय आवतजावत सुनिश्चित गर्नु र इरानको आणविक कार्यक्रमलाई सीमित बनाउनु। अर्थात्, वासिङ्टनको चाहना युद्ध सुरु हुनुअघिको रणनीतिक सन्तुलनमा फर्किने हो।

तर, अहिलेको परिस्थितिले ती लक्ष्य हासिल गर्न सजिलो छैन भन्ने स्पष्ट पारेको छ। विश्वको महत्वपूर्ण ऊर्जा मार्ग मानिने हर्मुज जलडमरूमध्यमा इरानले आफ्नो प्रभाव बढाउँदै गएको छ। यदि इरानले त्यहाँबाट गुड्ने जहाजहरूमाथि नियन्त्रण वा शुल्क प्रणाली लागू गर्न सफल भयो भने त्यसले उसलाई ठूलो आर्थिक स्रोत उपलब्ध गराउन सक्छ। त्यति मात्र होइन, विश्व ऊर्जा आपूर्तिमा पनि इरानको प्रभाव बढ्न सक्छ।

अमेरिकाले सैन्य दबाबमार्फत समस्या समाधान गर्न खोजे पनि केवल हवाई आक्रमणले रणनीतिक उपलब्धि हासिल गर्न सकिने अवस्था देखिँदैन। इरानजस्तो ठूलो भूभाग र बलियो प्रतिरोध क्षमता भएको देशविरुद्ध स्थलगत युद्ध सञ्चालन गर्नु अत्यन्त महँगो, लामो र राजनीतिक रूपमा जोखिमपूर्ण विकल्प हुन सक्छ। त्यसैले वासिङ्टनभित्र पनि प्रत्यक्ष युद्धप्रति उत्साह सीमित देखिन्छ।

यसबीच इरानले आफ्नो क्षेप्यास्त्र र ड्रोन क्षमतामार्फत क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन बदल्न सक्ने क्षमता प्रदर्शन गरिसकेको छ। खाडी क्षेत्रका ऊर्जा संरचना, अमेरिकी सैन्य अड्डा र इजरायली हितलाई लक्षित गर्न सक्ने क्षमता इरानसँग रहेको दाबीले अमेरिका र उसका साझेदार राष्ट्रहरूलाई थप चिन्तित बनाएको छ। रुस र चीनसँगको सहकार्यले भविष्यमा इरानको सैन्य प्रविधि अझ विकसित हुन सक्ने अनुमान अमेरिकी रणनीतिकारहरूले गरिरहेका छन्।

यही कारणले अमेरिकाभित्र फेरि अर्को बहस सुरु भएको छ- के इरानलाई केवल प्रतिबन्ध र वार्ताले नियन्त्रण गर्न सम्भव छ, वा सत्ता परिवर्तन नै अन्तिम विकल्प हो? विगतमा पनि इरानमा शासन परिवर्तनको सम्भावनाबारे चर्चा भएको थियो। बाह्य दबाबले आन्तरिक विद्रोह जन्माउने अपेक्षा गरिए पनि त्यसले अपेक्षित परिणाम दिन सकेन। अहिले कूटनीतिक प्रयासहरू कमजोर बन्दै जाँदा फेरि त्यही रणनीति पुनः चर्चामा आउन थालेको देखिन्छ।

आर्थिक प्रतिबन्ध त्यस रणनीतिको प्रमुख आधार बनेको छ। इरानको तेल निर्यातमा दबाब बढाएर आर्थिक संकट सिर्जना गर्ने र त्यसमार्फत आन्तरिक असन्तुष्टि बढाउने सोच अमेरिकामा बलियो बन्दै गएको देखिन्छ। साथै, इरानभित्र असन्तुष्ट समूह वा सत्ता संरचनाभित्रका विभाजनलाई उपयोग गर्ने सम्भावनाबारे पनि विभिन्न विश्लेषण भइरहेका छन्।

तर, यस रणनीतिसँग अर्को ठूलो जोखिम जोडिएको छ। यदि इरान कमजोर हुनुको सट्टा झन् आक्रामक र संगठित रूपमा बाहिरियो भने अमेरिका दीर्घकालीन क्षेत्रीय द्वन्द्वमा फस्न सक्छ। यस्तो युद्धले अमेरिकी सैन्य स्रोत, आर्थिक क्षमता र कूटनीतिक प्राथमिकतामाथि ठूलो दबाब पार्नेछ।

विशेषगरी इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रमा चीनसँगको प्रतिस्पर्धा तीव्र भइरहेका बेला अमेरिकाले आफ्नो सैन्य क्षमता मध्यपूर्वमा अत्यधिक खर्च गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भए त्यसले अर्को रणनीतिक चुनौती जन्माउन सक्छ। ताइवानसँग सम्बन्धित सम्भावित संकटका लागि तयारी गरिएका स्रोतहरू अन्यत्र प्रयोग हुन थाले अमेरिकाको विश्वव्यापी शक्ति सन्तुलनमा समेत प्रभाव पर्न सक्छ।

त्यसैले इरानसँगको युद्ध केवल वर्तमानको संकट होइन, यसले भविष्यका धेरै ठूला भू-राजनीतिक परिवर्तनको आधार तयार गरिरहेको छ। ट्रम्प प्रशासनका लागि यो केवल एउटा विदेश नीति मुद्दा मात्र नभई अमेरिकी शक्ति, रणनीति र विश्व नेतृत्वको परीक्षासमेत बन्न पुगेको छ।