काठमाडौं। अहिलेसम्म पृथ्वीमा बसेर ‘अन्तरिक्षमा युद्ध हुन्छ’ भन्ने कुरा विज्ञानिक दन्त्यकथा जस्तो लाग्थ्यो। अब भने त्यो कथा फिल्मको पर्दाबाट निस्केर अमेरिकी सरकारी दस्तावेज र अधिकारीको मुखसम्म झुन्डेको छ।

अमेरिकाले अन्तरिक्षमा शत्रुका गतिविधि रोक्न सक्ने हतियार प्रणाली तैनाथ गरिसकेको औपचारिक रूपमा स्वीकार गरेको छ। अमेरिकी वायुसेना सचिव ट्रोय मिन्कले अन्तरिक्षमा ‘अन-अर्बिट स्पेस कन्ट्रोल वेपन्स’ रहेको सार्वजनिक रूपमा बताएपछि अन्तरिक्षको सैनिकीकरणबारे लामो समयदेखि चल्दै आएको अनुमानले औपचारिक रूप पाएको हो।

तर यहाँ पनि रमाइलो कुरा छ- अमेरिकाले हतियार छ भनेर भन्यो, हतियारचाहिँ कस्तो हो भनेर भनेन। कति वटा छन्, कहाँ छन्, कसरी चल्छन् र कसलाई ताकेर राखिएका छन् भन्ने कुरा गोप्य नै राखियो।

अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार यी प्रणालीको उद्देश्य अन्तरिक्षमा रहेका सम्भावित शत्रुको गतिविधिलाई निष्प्रभावी पार्नु हो। अर्थात् अब कुनै देशले अर्को देशको उपग्रहलाई हेरेर मात्र बस्ने अवस्था छैन। आवश्यक परे उपग्रहकै गतिविधिमा हस्तक्षेप गर्ने क्षमता पनि अन्तरिक्ष शक्तिको हिस्सा बन्दै गएको छ।

अमेरिकाको यो स्वीकारोक्ति त्यतिबेला आएको हो, जतिबेला चीन र रुस पनि अन्तरिक्षमा आफ्नो सैन्य क्षमता विस्तार गर्न लागिपरेका छन्। अमेरिकी स्पेस फोर्सले चीनले ‘काउन्टरस्पेस’ क्षमता तीव्र गतिमा विकास गरिरहेको दाबी गर्दै आएको छ। रुसले पनि भविष्यका युद्धमा अन्तरिक्षलाई महत्वपूर्ण मोर्चाका रूपमा हेरिरहेको अमेरिकी अधिकारीहरूको भनाइ छ।

स्पेस फोर्सका अपरेसन प्रमुख जनरल चान्स साल्ट्जम्यानले चीनले लक्ष्य पहिचान गर्ने, पछ्याउनेदेखि अन्तरिक्षमा रहेका वस्तुलाई नै निष्क्रिय पार्न सक्ने क्षमतासम्म विकास गरिरहेको बताएका थिए।

चीनले सन् २००७ मै आफ्नै मौसम उपग्रहलाई क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेर नष्ट गरिसकेको छ। त्यस घटनाबाट हजारौँ टुक्रा अन्तरिक्षमा फैलिएका थिए। त्यसैले अन्तरिक्षमा ‘एकलाई हानेर अर्को पनि नफुट्ला’ भन्ने अवस्था छैन। एउटा उपग्रह ध्वस्त पार्दा त्यसका टुक्राले अरू उपग्रहलाई पनि जोखिममा पार्न सक्छन्।

अमेरिकाको अर्को महत्वाकांक्षी योजना ‘गोल्डेन डोम’ हो। राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको यो मिसाइल प्रतिरक्षा योजनामा अन्तरिक्षलाई समेत युद्धको अग्रमोर्चा बनाउने अवधारणा छ।

यससँग जोडिएको ‘स्पेस-बेस्ड इन्टरसेप्टर’ प्रणाली विकास गर्ने योजना अमेरिकाले अघि बढाएको छ। यसको उद्देश्य अन्तरिक्षबाटै आउने क्षेप्यास्त्रलाई बाटैमा रोक्नु हो। तर एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ–यो प्रणाली अहिले नै ठूलो संख्यामा अन्तरिक्षमा तैनाथ भइसकेको भन्ने प्रमाण सार्वजनिक छैन।

त्यसैगरी ‘स्पेस–बेस्ड एयर–मुभिङ टार्गेट इन्डिकेसन’ अर्थात् एसबी-एएमटीआई कार्यक्रममार्फत अन्तरिक्षबाट विमान तथा अन्य हवाई लक्ष्यको निगरानी र पहिचान गर्ने योजना अघि बढाइएको छ।

अब कुरा हतियारको मात्र होइन, अन्तरिक्षमा भीडको पनि हो।

स्पेसएक्सको स्टारलिंकले मात्रै हजारौँ उपग्रह पृथ्वीको कक्षमा पठाइसकेको छ। आगामी दिनमा अझ धेरै उपग्रह थपिँदै छन्। चीन, अमेरिका र अन्य देशका सरकारी तथा निजी कम्पनी पनि आ–आफ्ना उपग्रहको जालो फैलाउने दौडमा छन्।

अर्थात् पृथ्वीमाथिको आकाश अब खाली आकाश रहेन। त्यहाँ सञ्चारका उपग्रह छन्, मौसमका उपग्रह छन्, जासुसी गर्ने उपग्रह छन्, नेभिगेसन प्रणाली छन् र अब त्यहीँ हतियार पनि पुगिसकेका छन्।

यही कारण अन्तरिक्ष फोहोरको चिन्ता पनि बढेको छ। एउटा ठूलो सैन्य भिडन्त भयो र उपग्रहहरू ध्वस्त भए भने त्यसबाट निस्कने टुक्राहरूले वर्षौँसम्म अरू उपग्रहलाई ठक्कर दिने जोखिम रहन्छ। अन्तरिक्षमा बनेको ‘ट्राफिक जाम’ हटाउन न सडक छ, न ट्राफिक प्रहरी।

अमेरिकाले आफ्नो कदमलाई सुरक्षा आवश्यकतासँग जोडेको छ। चीन र रुसका गतिविधिलाई कारण देखाउँदै अमेरिकाले अन्तरिक्षमा स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न सक्ने क्षमता आवश्यक रहेको बताएको छ। चीन भने अमेरिकी अन्तरिक्ष सैनिकीकरणले हतियार दौडलाई थप बढावा दिने चेतावनी दिँदै आएको छ।

यसको अर्थ के हो भने पृथ्वीमा चलिरहेको शक्ति संघर्ष अब पृथ्वीको सीमाभन्दा माथि पुगेको छ।

हिजोसम्म युद्धमा जमिन, समुद्र र आकाश मुख्य मैदान थिए। त्यसपछि साइबर क्षेत्र थपियो। अब अन्तरिक्ष पनि त्यसैको सूचीमा औपचारिक रूपमा प्रवेश गरेको छ।

फरक यत्ति हो–जमिनमा गोली चल्यो भने आवाज सुनिन्छ, आकाशमा क्षेप्यास्त्र उड्यो भने देखिन्छ। तर अन्तरिक्षमा एउटा उपग्रहले अर्को उपग्रहको सञ्चार बन्द गरिदियो, बाटो छेकिदियो वा काम नलाग्ने बनाइदियो भने पृथ्वीमा बसेकालाई धेरै बेरसम्म थाहै नहुन सक्छ।

त्यसैले अमेरिकाले ‘अन्तरिक्षमा हतियार छ’ भनेर स्वीकार गरेको घटना सामान्य घोषणा होइन। यसले भविष्यको युद्ध कहाँसम्म पुग्न सक्छ भन्ने संकेत भने अवश्य दिएको छ।