काठमाडौं। तिहार भन्नेबित्तिकै झिलिमिली बत्ती, माटोका दियो, सयपत्री फूल र गाउँघरमा गुञ्जिने देउसी-भैलोको सम्झना आउँछ । साँझ परेपछि मादल र खैँजडीको तालमा गाउँदै घरघर पुग्ने टोली, भट्याउनेका सुरिला भाका र घरधनीले दिने सिदा । देउसीको त्यो दृश्यमा मनोरञ्जन मात्र थिएन, आत्मीयता, सद्भाव र पुस्तौँदेखिको संस्कृति पनि जोडिएको थियो ।

कुनै बेला तिहार आउनुअघि नै गाउँटोलमा देउसी खेल्ने तयारी हुन्थ्यो । युवा, बालबालिका र पाका पुस्ता मिलेर टोली बनाउँथे । कसले भट्याउने, कसले मादल बजाउने र कसले भाका समात्ने भन्ने टुंगो लाग्थ्यो । देउसीमा बलि राजाको कथा, रामको अयोध्या आगमन र लोकजीवनका प्रसंग सुनाइन्थे । घरधनीको नामै लिएर सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरिन्थ्यो ।

त्यतिबेला देउसी खेल्न आउनेलाई चामल, धान, सेलरोटी, फलफूल र आफ्नो गच्छेअनुसार दक्षिणा दिएर सत्कार गर्ने चलन थियो । नाङ्लोमा राखेर दिइने सिदा मात्र दान थिएन, आपसी सम्मानको प्रतीक थियो । देउसी टोलीले पनि मनैदेखि आशिष् दिन्थ्यो । थोरै सिदा पाउँदा पनि खुसी हुने संस्कार थियो । न निश्चित रकमको माग हुन्थ्यो, न पैसाको मोलमोलाइ ।

तर, समय फेरिएको छ । अहिले देउसी-भैलोको मौलिकता क्रमशः हराउँदै गएको छ । मादल, खैँजडी र मुर्चुङ्गाको ठाउँमा ठूला स्पिकर र डिजेले लिएका छन् । घरघर पुगेर देउसी भट्याउनेभन्दा सडक र चोकमा मञ्च बनाएर कन्सर्ट गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । नेपाली लोकभाका र परम्परागत गीतभन्दा हिन्दी, अङ्ग्रेजी तथा र्‍याप गीतमा नाचगान गर्ने चलन मौलाएको छ ।

देउसीका नाममा सडक अवरुद्ध गर्ने, चर्को आवाजमा डिजे बजाउने र निश्चित रकम उठाउने प्रवृत्तिले पर्वको मर्ममाथि नै प्रश्न उठाएको छ । घरको आँगनमा पुगेर आशिष् दिने परम्परा विस्थापित हुँदै जाँदा देउसी मनोरञ्जन र आर्थिक संकलनको माध्यममा सीमित हुन थालेको छ । कतिपय ठाउँमा देउसीभन्दा कन्सर्टको चर्चा बढी हुन थालेको छ ।

अझ सामाजिक सञ्जालले देउसीलाई प्रदर्शनको विषय बनाइदिएको छ । टिकटक, फेसबुक र इन्स्टाग्राममा भाइरल हुने प्रतिस्पर्धामा मौलिक भाका ओझेलमा पर्दै छन् । भड्किला पहिरन, असान्दर्भिक गीत र उच्छृङ्खल नृत्यलाई आधुनिक देउसीको नाम दिइँदै छ । संस्कृति जोगाउनेभन्दा भिडियो बनाएर चर्चा कमाउने मोह बढेको देखिन्छ ।

यसको असर नयाँ पुस्तामा पनि परेको छ । पहिले बालबालिकाले देउसी सुनेर भाका सिक्थे, पाका पुस्ताबाट कथा र परम्परा बुझ्थे । अहिले देउसीको अर्थ डिजे, स्पिकर र नाचगानमा सीमित हुँदै गएको छ । बलि राजा को हुन्, देउसी किन खेलिन्छ र सिदाको सांस्कृतिक महत्व के हो भन्ने कुरा नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुन नसक्ने जोखिम बढेको छ ।

संस्कृति समयसँगै परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो । पुरानै शैलीलाई जस्ताको तस्तै कायम राख्नुपर्छ भन्ने आग्रह पनि व्यावहारिक नहुन सक्छ । नयाँ पुस्ताले आफ्नो रुचिअनुसार तिहार मनाउनु अन्यथा होइन । तर, आधुनिकताको नाममा मौलिक पहिचान नै मेटाउनु भने उचित होइन । आधुनिक संगीत र प्रविधि प्रयोग गरे पनि देउसीको परम्परागत भाका, आशिष् र सांस्कृतिक महत्व जोगाउन सकिन्छ ।

संस्कृति संरक्षणको जिम्मेवारी समुदायसँगै राज्यको पनि हो । मौलिक लोकभाका, लोकबाजा र परम्परागत देउसीलाई संरक्षण तथा पुस्तान्तरण गर्ने कार्यक्रम आवश्यक छन् । प्रविधिलाई संस्कृति बिगार्न होइन, जोगाउन प्रयोग गर्न सकिन्छ । पुराना देउसी भाका रेकर्ड गर्ने, नयाँ पुस्तालाई सिकाउने र मौलिक प्रस्तुतिलाई प्रोत्साहन गर्ने काम हुनुपर्छ ।

तिहार बत्ती बाल्ने र रमाइलो गर्ने पर्व मात्र होइन । यो सम्बन्ध जोड्ने, आपसी सद्भाव बढाउने र परम्परा सम्झने अवसर पनि हो । देउसी-भैलो त्यसैको एउटा जीवन्त माध्यम हो । त्यसैले समयअनुसार परिवर्तन स्वीकार्दै यसको आत्मा जोगाउनु अहिलेको आवश्यकता हो ।

हिजोको देउसीमा ठूलो साउन्ड सिस्टम थिएन, तर आत्मीयता थियो । महँगा मञ्च थिएनन्, तर गाउँघरको आँगन नै पर्याप्त थियो । धेरै पैसा उठ्दैनथ्यो, तर आशिष् र सद्भाव प्रशस्त बाँडिन्थ्यो । आज साधन बढेका छन्, सुविधा थपिएका छन्, तर त्यही आत्मीयता हराउँदै गएको त होइन ?

तिहार फेरिनु स्वाभाविक हो, तर तिहारको पहिचान नै फेरिनु हुँदैन । देउसी आधुनिक हुन सक्छ, तर त्यसको मौलिकता मर्न दिनु हुँदैन । नत्र भोलिका पुस्ताले त्यो तिहार र त्यो देउसी सम्झनाका रूपमा होइन, इन्टरनेटमा खोज्नुपर्ने इतिहासका रूपमा मात्र भेट्नेछन् ।