काठमाडौँ – सन् २०२५ लाई अन्तरिक्ष अन्वेषण र ग्रह अनुसन्धानको इतिहासमा एक अद्वितीय वर्षका रूपमा सम्झिन सकिन्छ । यस वर्ष विश्वभरका मुलुकहरूले अन्तरिक्षका क्षेत्रमा तीव्र प्रतिस्पर्धा देखाए, जसले वैज्ञानिक प्रगतिलाई अघि बढाउनुका साथै भविष्यका अन्तरिक्ष यात्राका योजना र रणनीतिमा पनि नयाँ दिशा तय गर्यो । संयुक्त राज्य अमेरिका, चीन, युरोपेली सङ्घ (इयु), रूस, भारत, जापान जस्ता राष्ट्रहरूले आ–आफ्नो प्राथमिकता र उद्देश्यअनुसार अनुसन्धान र अन्वेषणलाई अगाडि बढाए ।
अमेरिकाले सन् २०२५ मा अन्तरिक्ष अन्वेषणको क्षेत्रमा विशेष सक्रियता देखायो । अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सीले चन्द्रमामा आफ्नो नयाँ आधार स्थापनाको तयारी तीव्र बनायो । यसका लागि चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुव क्षेत्रलाई विशेष अनुसन्धानको केन्द्र बनाइयो, किनभने त्यहाँको तापक्रम र भौगोलिक अवस्था मानव अन्वेषणका लागि अनुकूल हुने आशा गरिएको थियो । अमेरिकाले रोबोटिक मिसनहरूको माध्यमबाट चन्द्रमामा पानीका स्रोत र खनिजहरूको खोजीमा विशेष ध्यान केन्द्रित गर्यो । यी प्रयासले चन्द्रमामा दीर्घकालीन मानव बसोबासका लागि आधार तयार गर्ने कार्यलाई बलियो बनाएको छ ।
चीनले पनि आफ्नो महत्त्वाकांक्षी अन्तरिक्ष कार्यक्रमलाई तीव्र गतिमा अघि बढायो । सन् २०२५ मा चीनले पहिलो पटक मानवयुक्त अन्तरिक्ष यान मङ्गल ग्रहमा पठाउने तयारीको कदम चाल्यो । यसका लागि तिनीहरूले मङ्गल ग्रहमा जीवनका सम्भावित सङ्केत खोज्ने रोबोटिक मिशनहरू सफलतापूर्वक सञ्चालन गरिसकेका थिए । यसबाहेक, चन्द्रमामा आफ्नो स्वदेशी अन्तरिक्ष स्टेशन विस्तार गर्ने चीनको योजना पनि तीव्र गतिमा अघि बढ्यो । चीनले यस वर्ष ९२ वटा अन्तरिक्ष मिशन सफलतापूर्वक सञ्चालन गर्यो, जसमा लुनार हार्डवेयर परीक्षण, पुनः प्रयोगयोग्य रकेटको परीक्षण र अन्तरिक्षमा आपतकालीन उद्धार अभ्यासहरू समावेश थिए । यसले चीनलाई कक्षीय प्रक्षेपण र गहिरो अन्तरिक्ष अन्वेषण दुवैमा अग्रसर राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्यो ।
इयुले अन्तरिक्ष विज्ञान र प्रौद्योगिकीमा सहयोगी परियोजनामा जोड दियो । यस वर्ष इयुले मङ्गल ग्रहको वायुमण्डल र भूगर्भीय अध्ययनमा नयाँ मिसनहरू सञ्चालन गर्यो, जसले ग्रहको इतिहास र वर्तमान अवस्था बुझ्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्यायो । त्यस्तै, साना उपग्रहहरूको प्रयोगमार्फत खगोल विज्ञानलाई थप व्यापक बनाइयो, जसले अनुसन्धानकर्ताहरूलाई ग्रह र उपग्रहहरूको अवस्थाबारे थप डेटा सङ्कलन गर्न सहयोग पुर्यायो ।
रूसले आफ्नो अन्तरिक्ष स्टेशनलाई आधुनिक बनाउँदै अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई बलियो बनायो । यस वर्ष रूसी अनुसन्धानकर्ता र चालक दलले अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन (आइएसएस) मा विभिन्न प्रयोगशालागत अनुसन्धानहरू सम्पन्न गरे, जसले भविष्यका मानवयुक्त चन्द्र र मङ्गल मिशनहरूको मार्गनिर्देशन गर्न मद्दत गर्यो ।
भारतले पनि अन्तरिक्ष प्रविधिमा आत्मनिर्भरता बढाउने उद्देश्यसहित चन्द्रमामा नयाँ रोबोटिक मिशनहरू सञ्चालन गर्यो । यी मिशनहरूले चन्द्रमाको सतह र सम्भावित खनिज स्रोतको विस्तृत अध्ययन गर्न योगदान पुर्याए । जापानले अन्तरिक्षमा जैविक र भौतिक विज्ञानका अनुसन्धानहरूमा विशेष ध्यान दियो, जसले दीर्घकालीन अन्तरिक्ष यात्रालाई सुरक्षित र प्रभावकारी बनाउन महत्त्वपूर्ण डेटा प्रदान गर्यो ।
सन् २०२५ मा अन्तरिक्ष अन्वेषणका लागि नयाँ प्रविधिहरूको विकास पनि उल्लेखनीय रह्यो । ऊर्जा स्रोतका नयाँ प्रविधिहरू र ‘न्युक्लियर थर्मल प्रोपल्सन’ जस्ता प्रविधिले अन्तरिक्ष यात्राको समय घटाउने सम्भावना देखायो । यी प्रविधिले लामो दूरीका मिशनहरूलाई व्यावहारिक बनाउने विश्वास जगाएको छ । साथै, कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) र रोबोटिक्सको प्रयोगले अनुसन्धान र अन्वेषणलाई थप सटीक, सुरक्षित र कुशल बनाएको छ ।
सन् २०२५ मा निजी क्षेत्रले पनि अन्तरिक्ष अन्वेषणमा आफ्नो उपस्थिति मजबुत बनायो । जापानी कम्पनी ‘आइस्पेस’ ले आफ्नो चन्द्र ल्यान्डर रेसिलिएन्स मिशन २ अन्तरिक्षमा कक्षीय समायोजन पूरा गर्यो र अन्तिम अवतरणका लागि तयारी गरिरहेको छ । यसले निजी क्षेत्रको योगदानलाई अन्तरिक्ष अन्वेषणमा अझ व्यापक बनाएको छ । अमेरिकामा ब्लु ओरिजिनको न्यु ग्लेन रकेटमार्फत इएससिएपिएडिई प्रयोगशाला मिशन सफलतापूर्वक प्रक्षेपण गरियो, जसले नयाँ प्रयोगशालागत अन्वेषण र मिशनको सम्भावना बढायो ।
तर सन् २०२५ पूर्ण रूपमा सफल मात्र थिएन । तीव्र प्रतिस्पर्धा र धेरै मिशनको कठिनताले गर्दा वर्षभरि १२ वटा प्रक्षेपण वा अन्तरिक्षयान परीक्षण असफल भए वा ध्वस्त भए । यद्यपि यी असफलताहरूले सिकाइका अवसरहरू र आगामी मिशनको तयारीमा सुधारका मार्गहरू प्रदान गरेका छन् ।
अनुसन्धानका मुख्य आयामहरूमा सन् २०२५ विशेष रूपमा तीन क्षेत्रहरूमा केन्द्रित रहे । पहिलो, चन्द्रमामा विशेष ध्यान दिइयो । पृथ्वीको नजिकैको प्राकृतिक उपग्रहमा रोबोटिक मिशन, कक्षीय नियन्त्रित प्रयोग र वैज्ञानिक उपकरणहरूको परीक्षणले भविष्यमा मानव बसोबास र दीर्घकालीन अभ्यासका लागि आधार तयार गर्यो । यसै क्रममा अमेरिकाको ब्लु घोस्ट जस्तो ल्यान्डर मिशनले चन्द्रमामा कार्यहरू सम्पन्न गरिरहेको थियो ।
दोस्रो, अन्तरिक्षमा जीवन र कृषिसम्बन्धी अनुसन्धानमा प्रगति भयो । अनुसन्धानकर्ताहरूले अन्तरिक्षमा जीवनका आधारभूत प्रक्रियाहरू बुझ्ने प्रयास गरे । ‘अन्तरिक्षमा खेती’ को अध्ययनले भविष्यमा चन्द्रमा वा मङ्गल ग्रह जस्ता कक्षहरूमा ताजा फलफूल र तरकारी उत्पादन गर्न सम्भावना छ भन्ने देखायो । यसले दीर्घकालीन मानव बसोबासका लागि आहार सुनिश्चित गर्ने आधार तयार गर्न मद्दत पुर्यायो ।
तेस्रो, पृथ्वी र अन्तरिक्षको जटिल अन्तरक्रियाको अध्ययनमा ध्यान दिइयो । डाटा र उपग्रहहरूको सहायताले पृथ्वीको वातावरण, मौसम चक्र, सतही परिवर्तन र जलवायु अवस्थाहरूको ट्र्याकिङ गरिएको थियो । यसले प्राकृतिक प्रकोपको पूर्वानुमान, जलवायु परिवर्तनको अनुसन्धान र दीर्घकालीन संरक्षण प्रयासमा नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्यो ।
सन् २०२५ को अनुभवलाई आधार बनाएर सन् २०२६ र भविष्यमा अन्तरिक्ष अन्वेषण अझ ऐतिहासिक बन्ने सम्भावना देखिन्छ । सबैभन्दा उल्लेखनीय योजना भनेको अमेरिकाको आर्टिमिस २ मिशन हो, जसले सन् १९७२ पछि पहिलो मानवयुक्त चन्द्र यात्रा गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यो मिशनले पृथ्वीको तल्लो कक्षबाट चन्द्रमासम्म १० दिनको यात्रा गर्नेछ र भविष्यको चन्द्र रोभर र आवास योजनाहरूलाई मार्गदर्शन गर्नेछ ।
भारत, जापान, युरोप र अन्य राष्ट्रहरूले आफ्ना आगामी रोबोटिक तथा मानवयुक्त मिशनको तयारी गरिरहेका छन् । साथै, चीन–पाकिस्तान तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रीय साझेदारीहरूले चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुव जस्ता नयाँ क्षेत्रहरूमा अनुसन्धान विस्तार गर्ने योजना बनाइरहेका छन् । यसले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने अपेक्षा जगाउँछ ।
सन् २०२५ मा अन्तरिक्ष अन्वेषणले प्रतिस्पर्धा मात्र नभई, वैज्ञानिक साझेदारी, नयाँ प्रविधि र दीर्घकालीन अन्वेषणका साझा लक्ष्य निर्माण गर्ने क्षमतामा ठूलो प्रगति देखाएको छ । विश्वका प्रमुख राष्ट्रहरूले एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गरे पनि सहकार्यका नयाँ ढोकाहरू खोलिरहेका छन्, जसले मानव जातिको अन्तरिक्ष यात्रा र बसाइलाई दीर्घकालीन, व्यवस्थित र दिगो बनाउने बाटो तयार गर्नेछ ।
भविष्यमा, चन्द्रमा र मङ्गल ग्रहमा स्थायी मानव बसोबासका लागि पूर्वाधार निर्माण, अन्तरिक्ष स्रोतको उपयोग र अन्तरिक्ष पर्यटनका नयाँ आयामहरूले मानव समाजलाई नयाँ दिशा प्रदान गर्नेछन् । यसले पृथ्वीका प्राकृतिक स्रोतमा पर्ने दबाब कम गर्ने सम्भावना मात्र नभई, आर्थिक र प्रविधिक क्षेत्रमा पनि नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्नेछ ।
सन् २०२५ मा अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धा र अनुसन्धानले एउटा नयाँ युगको सुरुआत गरेको छ । यस वर्षका उपलब्धिहरू, चुनौतीहरू, असफलताहरू र सिकाइले मानव जातिको अन्तरिक्ष यात्रा र अन्वेषणलाई अझ व्यवस्थित र वैज्ञानिक दृष्टिकोणले अघि बढाउने आधार तयार गरेको छ । अब मानवता चन्द्रमा मात्र होइन, मङ्गल ग्रह र अन्य ग्रहहरूमा समेत दीर्घकालीन अनुसन्धान र बसोबासका लागि व्यवस्थित तयारीमा प्रवेश गरिरहेको छ ।
त्यसैले सन् २०२५ अन्तरिक्ष अन्वेषणको इतिहासमा नयाँ मोडको वर्ष हो । यस वर्ष विश्वका प्रमुख राष्ट्रहरूले आफ्ना राष्ट्रिय लक्ष्यहरू पुरा गर्दै अन्तरिक्षमा आफ्नो स्थान बलियो बनाए, नयाँ प्रविधिहरू विकास गरे, अन्तर्राष्ट्रीय साझेदारीमा बल पुर्याए र भविष्यको अन्वेषणका लागि आधार तयार गरे । यो वर्षले अन्तरिक्ष केवल वैज्ञानिक खोज मात्र होइन, मानवता र प्रविधि, आर्थिक र सामाजिक सम्भावनाको नयाँ आयाम पनि हो भन्ने प्रमाणित गरेको छ ।
(अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको सहयोगमा)
