काठमाडौं। मानव सभ्यताको विकाससँगै सञ्चार प्रविधिले पनि निरन्तर फड्को मार्दै आएको छ। कुनै समय एउटा सन्देश अर्को ठाउँमा पुर्‍याउन दिनौँ लाग्थ्यो भने आज संसारको जुनसुकै कुनामा रहेका मानिससँग केही सेकेन्डमै सम्पर्क गर्न सकिन्छ।

टेलिफोनबाट सुरु भएको यो यात्रा स्मार्टफोनसम्म आइपुग्दा सञ्चारको स्वरूप मात्र परिवर्तन भएको छैन। सम्पूर्ण जीवनशैली नै डिजिटल प्रविधिसँग गाँसिएको छ। यही परिवर्तनको पछिल्लो र सबैभन्दा शक्तिशाली अध्याय हो पाँचौँ पुस्ताको मोबाइल सञ्जाल अर्थात् ५ जी।

धेरै मानिसले ५ जीलाई छिटो इन्टरनेटको रूपमा बुझ्ने गर्छन्। तर वास्तवमा ५ जी मोबाइलमा भिडियो छिटो हेर्ने वा फाइल छिटो डाउनलोड गर्ने प्रविधि मात्र नभई भविष्यको डिजिटल अर्थतन्त्र, स्मार्ट उद्योग, स्वचालित यातायात, आधुनिक स्वास्थ्य सेवा र बुद्धिमान शहरहरूको आधारभूत पूर्वाधार पनि हो। विज्ञहरूका अनुसार ५ जीले मानिस मात्र होइन, करोडौँ यन्त्र, मेसिन र उपकरणलाई एकअर्कासँग जोडेर नयाँ डिजिटल पारिस्थितिकी प्रणाली निर्माण गर्नेछ।

मोबाइल नेटवर्कको इतिहास हेर्ने हो भने प्रत्येक पुस्ताले एउटा नयाँ क्रान्ति ल्याएको छ। सन् १९८० को दशकमा सुरु भएको पहिलो पुस्ताको मोबाइल सञ्जाल (१ जी) ले मानिसलाई तारबिनाको आवाज सञ्चारको सुविधा दियो। 

त्यसपछि आएको दोस्रो पुस्ता (२ जी) ले डिजिटल प्रविधि र एसएमएस सेवाको सुरुवात गर्‍यो। तेस्रो पुस्ता (३ जी) ले मोबाइल इन्टरनेटको ढोका खोल्यो भने चौथो पुस्ता (४ जी) ले भिडियो स्ट्रिमिङ, सामाजिक सञ्जाल र मोबाइल एपको युगलाई तीव्र बनायो। 

अहिले ५ जीले ती सबै सीमालाई पार गर्दै सम्पूर्ण डिजिटल संसारलाई नयाँ दिशातर्फ लैजान खोजिरहेको देखिन्छ ।

५ जीलाई विशेष बनाउने प्रमुख कारण यसको अत्यधिक गति, न्यून विलम्बता (लेटेन्सी) र विशाल जडान क्षमता हो। सैद्धान्तिक रूपमा ५ जीको गति १० देखि २० गिगाबिट प्रति सेकेन्डसम्म पुग्न सक्छ, जुन ४ जीको तुलनामा धेरै गुणा छिटो हो। 

यसको प्रतिक्रिया समय केवल १ मिलिसेकेन्डसम्म हुन सक्छ। सामान्य प्रयोगकर्ताका लागि यो  छिटो इन्टरनेट जस्तो लाग्न सक्छ। तर प्रविधिको दुनियाँमा यसले ठूलो परिवर्तन ल्याउँछ। उदाहरणका लागि, स्वचालित कारले सडकमा देखिएको अवरोधलाई तत्काल पहिचान गरेर निर्णय लिनुपर्ने हुन्छ। त्यहाँ केही सेकेन्डको ढिलाइ पनि दुर्घटनाको कारण बन्न सक्छ। ५ जीको न्यून विलम्बताले यस्ता प्रणालीलाई सुरक्षित रूपमा सञ्चालन गर्न मद्दत गर्छ।

५ जीको सफलताको आधार यसको अत्याधुनिक प्रविधिमा छ। ‘म्यासिभ माइमो’ नामक प्रणालीले एकै समयमा धेरै एन्टेनाबाट डाटा आदानप्रदान गर्न सक्छ। अघिल्ला सञ्जालमा सीमित एन्टेना प्रयोग गरिन्थ्यो भने ५ जीमा सयौँ एन्टेनाले एकसाथ काम गर्न सक्छन्।

 यसले नेटवर्क क्षमता बढाउनुका साथै धेरै प्रयोगकर्तालाई एउटै समयमा सेवा दिन सक्षम बनाउँछ। त्यस्तै ‘बीमफर्मिङ’ प्रविधिले सिग्नललाई चारैतिर फैलाउनुको सट्टा प्रयोगकर्ता भएको दिशातर्फ केन्द्रित गर्छ। यसले सिग्नल बलियो, स्थिर र प्रभावकारी बनाउँछ।

५ जीले ‘मिलिमिटर वेभ’ नामक उच्च आवृत्तिका रेडियो तरङ्गको पनि प्रयोग गर्छ। यी तरङ्गहरूले ठूलो परिमाणमा डाटा बोक्न सक्छन्, जसका कारण अत्यधिक गति सम्भव हुन्छ। 

यद्यपि यस्ता तरङ्गको दूरी सीमित हुने भएकाले सहरका विभिन्न स्थानमा साना बेस स्टेशनहरू स्थापना गर्नुपर्छ। त्यसैले ५ जीको पूर्वाधार निर्माण अन्य सञ्जालको तुलनामा बढी जटिल र खर्चिलो मानिन्छ।

५ जीको अर्को रोचक पक्ष ‘नेटवर्क स्लाइसिङ’ हो। यसले एउटै भौतिक सञ्जाललाई विभिन्न प्रयोजनका लागि छुट्टाछुट्टै भर्चुअल सञ्जालमा विभाजन गर्न सक्छ।  

यसैगरी ‘एज कम्प्युटिङ’ प्रविधिले डाटा प्रशोधनलाई प्रयोगकर्ताको नजिकै ल्याउँछ। परम्परागत प्रणालीमा डाटा टाढाको डाटा सेन्टरमा पठाइन्थ्यो, जसका कारण प्रतिक्रिया समय बढ्थ्यो। तर एज कम्प्युटिङमा डाटा नजिकैका सर्भरमा प्रशोधन गरिने भएकाले सेवा अझ छिटो र प्रभावकारी हुन्छ। यही कारणले ५ जीलाई भविष्यका रोबोट, स्वचालित कार र स्मार्ट उद्योगका लागि अत्यावश्यक प्रविधिका रूपमा हेरिएको छ।

५ जीको प्रभाव स्वास्थ्य क्षेत्रदेखि कृषिसम्म देखिनेछ। स्वास्थ्य क्षेत्रमा चिकित्सकले टाढाबाटै बिरामीको निगरानी गर्न सक्नेछन्। रोबोटिक सर्जरी, एआई आधारित स्वास्थ्य विश्लेषण र रियल–टाइम स्वास्थ्य सेवा अझ प्रभावकारी बन्नेछन्। कृषिमा ड्रोनमार्फत बालीको निगरानी, माटोको अवस्था विश्लेषण, स्मार्ट सिँचाइ र रोग पहिचान जस्ता कार्य सहज हुनेछन्। यसले उत्पादन वृद्धि र लागत घटाउन मद्दत पुर्‍याउन सक्छ।

यातायात क्षेत्रमा पनि ५ जीले नयाँ युग सुरु गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। चालकविहीन सवारी साधन, स्मार्ट ट्राफिक व्यवस्थापन र सवारी साधनबीचको प्रत्यक्ष सञ्चार ५ जीकै आधारमा सम्भव हुनेछ। विश्वका विकसित देशहरूले अहिले नै यस्ता प्रणालीमा लगानी गरिरहेका छन्।

 त्यस्तै स्मार्ट सिटीको अवधारणालाई सफल बनाउन पनि ५ जी महत्वपूर्ण आधार मानिएको छ। ट्राफिक बत्ती, सडक बत्ती, सुरक्षा क्यामेरा, ऊर्जा वितरण र सार्वजनिक सेवाहरूलाई एउटै सञ्जालमा जोडेर शहर व्यवस्थापनलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।

नेपालजस्ता विकासोन्मुख देशका लागि ५ जी ठूलो अवसर र चुनौती दुवै हो। आवश्यक पूर्वाधार निर्माण, फाइबर नेटवर्क विस्तार, लगानी र नीतिगत तयारी बिना ५ जीको पूर्ण लाभ लिन सकिँदैन। तर यदि यी पक्षमा पर्याप्त ध्यान दिइयो भने शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन र उद्योग क्षेत्रमा उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ।

अन्ततः ५ जी भविष्यको डिजिटल समाज निर्माण गर्ने मेरुदण्ड हो। जसरी विद्युत् र इन्टरनेटले मानव जीवनलाई नयाँ दिशा दिएका थिए। त्यसरी नै ५ जीले आगामी दशकहरूमा अर्थतन्त्र, उद्योग र दैनिक जीवनलाई पुनः परिभाषित गर्ने सम्भावना बोकेको छ।