काठमाडौं। समयसँगै नयाँ प्रविधि सस्तो हुँदै जान्छ भन्ने केही वर्षअघिसम्म प्रविधि क्षेत्रको एउटा स्थापित मान्यता थियो। तर अहिले विश्व प्रविधि बजारमा ठीक उल्टो अवस्था देखिएको छ। 

स्मार्टफोन, ल्यापटप, मेमोरी कार्ड, एसएसडी स्टोरेज र अन्य डिजिटल उपकरणहरूको मूल्य लगातार बढिरहेको छ। नेपालसहित विश्वभरका उपभोक्ताले अहिले यही दबाब महसुस गरिरहेका छन्।

केही महिनाअघि १० देखि १२ हजार रुपैयाँमै पाइने आधारभूत क्षमताका स्मार्टफोनहरू अहिले बजारबाट लगभग हराइसकेका छन्।

४ जीबी र्‍याम र १२८ जीबी स्टोरेज भएका फोनको मूल्यसमेत उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। उपभोक्ताले रोज्ने अधिकांश मोडेलहरू २० हजार रुपैयाँभन्दा माथि पुगेका छन् भने स्थापित ब्रान्डका उपकरणहरू अझ महँगा भएका छन्।

यो अवस्था सामान्य मुद्रास्फीति,आयात शुल्क वा विनिमय दरको उतारचढावले मात्र सिर्जना गरेको होइन। यसको मूल कारण विश्वव्यापी मेमोरी चिप संकट हो। जसलाई कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआईको तीव्र विस्तारले झन् गम्भीर बनाइदिएको छ।

विश्व बजारमा मेमोरी चिपको मूल्य पछिल्लो समय ऐतिहासिक रूपमा बढेको छ। कम्प्युटर र मोबाइलमा प्रयोग हुने डीर्‍याम तथा स्टोरेजका लागि आवश्यक एनएएनडी चिपको मूल्यमा एकै वर्षभित्र असाधारण वृद्धि देखिएको छ। नयाँ पुस्ताका मेमोरी चिपहरूको मूल्य त केही अवस्थामा चार गुणासम्म पुगेको अन्तर्राष्ट्रिय बजार विश्लेषणले देखाएको छ।

यसको सबैभन्दा ठूलो कारण एआई प्रविधिको विस्फोटक वृद्धि हो। च्याटजीपीटी, जेमिनाई, कोपाइलट तथा अन्य उन्नत एआई प्रणाली सञ्चालन गर्न विशाल डेटा सेन्टर आवश्यक पर्छन्। ती डेटा सेन्टरहरूलाई अत्यधिक क्षमतायुक्त र उच्च गतिको मेमोरी चिप चाहिन्छ। एआई प्रणालीहरूको विस्तारसँगै विश्वका प्रमुख चिप उत्पादक कम्पनीहरू साधारण उपभोक्ताका लागि प्रयोग हुने मेमोरीभन्दा एआई केन्द्रित उत्पादनमा केन्द्रित हुन थालेका छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार एआईका लागि प्रयोग हुने उच्च क्षमताका मेमोरी चिपबाट उत्पादक कम्पनीहरूले सामान्य स्मार्टफोन वा ल्यापटपमा प्रयोग हुने चिपको तुलनामा धेरै गुणा बढी आम्दानी गर्न सक्छन्। यही कारणले उत्पादन क्षमता ठूलो मात्रामा एआई उद्योगतर्फ मोडिएको छ।

दक्षिण कोरियाका सामसङ र एसके हाइनिक्स तथा अमेरिकाको माइक्रोनजस्ता कम्पनीहरूले विश्व मेमोरी बजारको अधिकांश हिस्सा नियन्त्रण गर्छन्। यी कम्पनीहरूले एआईका लागि आवश्यक उच्च ब्यान्डविथ मेमोरी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिएपछि साधारण उपभोक्ता उपकरणका लागि आवश्यक चिपको आपूर्ति घट्न पुगेको हो।

अवस्था यस्तो छ कि विश्वका ठूला प्रविधि कम्पनीहरूबीच सीमित चिप आपूर्तिका लागि तीव्र प्रतिस्पर्धा चलिरहेको छ। ओपनएआई, माइक्रोसफ्ट, गुगल, मेटा र अमेजनजस्ता कम्पनीहरूले आगामी वर्षहरूको आवश्यकता सुनिश्चित गर्न अर्बौं डलरका दीर्घकालीन सम्झौता गरिसकेका छन्। यसले उपभोक्ता बजारका लागि उपलब्ध हुने चिपको हिस्सा झन् सीमित बनाएको छ।

धेरैले माग बढेको छ भने उत्पादन किन नबढाउने भन्ने प्रश्न उठाउँछन्। तर आधुनिक चिप उत्पादन उद्योग संसारकै सबैभन्दा जटिल उद्योगमध्ये एक मानिन्छ। नयाँ कारखाना निर्माण गर्न वर्षौं समय लाग्छ र त्यसका लागि अर्बौं डलर लगानी आवश्यक पर्छ। अत्याधुनिक चिप उत्पादनका लागि प्रयोग हुने विशेष उपकरणहरू विश्वमा सीमित कम्पनीले मात्र उत्पादन गर्छन्, जसका कारण उत्पादन क्षमता तत्काल विस्तार गर्न सम्भव हुँदैन।

यसको प्रत्यक्ष असर अहिले उपभोक्ता बजारमा देखिन थालेको छ। स्मार्टफोन निर्माता कम्पनीहरूले कम नाफा हुने सस्ता मोडेलको उत्पादन घटाएर महँगा मोडेललाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्। 

ल्यापटप, गेमिङ उपकरण, स्मार्ट टिभी, क्यामेरा र अन्य डिजिटल उत्पादनहरूको मूल्य पनि क्रमशः बढ्ने संकेत देखिएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार विश्वव्यापी चिप अभाव तत्काल समाधान हुने सम्भावना कम छ। एआई प्रविधिको माग निरन्तर बढिरहेकाले उत्पादन क्षमता विस्तार भएर आपूर्ति सन्तुलित हुन अझ केही वर्ष लाग्न सक्छ। धेरै अध्ययनहरूले सन् २०२७ वा २०२८ सम्म मेमोरी चिपको मूल्य उच्च स्तरमै रहने अनुमान गरेका छन्।

प्रविधि उद्योगमा अहिले एउटा नयाँ यथार्थ स्थापित हुँदैछ। विगतमा तेल, सुन वा दुर्लभ खनिज जति महत्वपूर्ण मानिन्थे। अब डिजिटल युगमा मेमोरी चिप त्यत्तिकै रणनीतिक स्रोत बन्दै गएको छ। 

एआई क्रान्तिले सिर्जना गरेको यो नयाँ प्रतिस्पर्धाको प्रत्यक्ष मूल्य भने अन्ततः सामान्य उपभोक्ताले तिर्नुपरिरहेको छ।

यसैकारण प्रविधि बजारका धेरै विश्लेषकहरू अहिले आवश्यक डिजिटल उपकरण खरिद गर्ने योजना बनाइरहेका उपभोक्तालाई ‘मूल्य घट्ने प्रतीक्षा नगर्न’ सुझाव दिन थालेका छन्। 

किनकि निकट भविष्यमा स्मार्टफोन, ल्यापटप वा स्टोरेज उपकरण सस्तो हुनेभन्दा पनि अझ महँगा हुने सम्भावना बढी देखिन थालेको छ।