काठमाडौं। विश्वका राष्ट्रहरूको सैन्य क्षमता, रक्षा पूर्वाधार, आर्थिक सामर्थ्य, जनशक्ति, हतियार प्रणाली, प्रविधि, रसद व्यवस्थापन तथा युद्ध सञ्चालन क्षमतालगायतका विभिन्न सूचकका आधारमा तयार गरिने ‘ग्लोबल फायर इन्डेक्स-२०२६’ ले विश्वका सबैभन्दा शक्तिशाली देशहरूको नयाँ श्रेणीकरण सार्वजनिक गरेको छ।

विश्वभरका ६० भन्दा बढी मापदण्डलाई आधार बनाएर गरिएको मूल्याङ्कनमा यस वर्ष पनि संयुक्त राज्य अमेरिका पहिलो स्थानमा कायम रहेको छ। सूचीमा रुस दोस्रो तथा चीन तेस्रो स्थानमा रहेका छन् भने भारत चौथो र दक्षिण कोरिया पाँचौँ स्थानमा परेको छ।

ग्लोबल फायर इन्डेक्सले कुनै देशको सैन्य शक्ति निर्धारण गर्दा केवल सैनिक सङ्ख्या वा हतियारको परिमाण मात्र होइन, वायु, स्थल र जल सेनाको क्षमता, रक्षा बजेट, घरेलु रक्षा उद्योग, रणनीतिक स्रोत, भौगोलिक अवस्था, रसद व्यवस्थापन, औद्योगिक उत्पादन, ऊर्जा स्रोत तथा युद्धकालीन तयारीजस्ता विभिन्न पक्षको संयुक्त मूल्याङ्कन गर्ने गरेको छ।

अमेरिका

सूचीको पहिलो स्थानमा रहेको अमेरिका अहिले पनि विश्वको सबैभन्दा शक्तिशाली राष्ट्रका रूपमा रहेको छ। रक्षा क्षेत्रमा अमेरिकाको वार्षिक बजेट संसारकै सबैभन्दा ठूलो मानिन्छ। अत्याधुनिक लडाकु विमान, परमाणु हतियार, विमानवाहक युद्धपोत, विश्वव्यापी सैन्य अड्डा तथा आधुनिक प्रविधिको प्रयोगले अमेरिकी सैन्य शक्ति अन्य मुलुकभन्दा फरक स्तरमा पुगेको मानिन्छ।

हाल अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनमा अमेरिकाले चीनको तीव्र सैन्य विस्तारलाई प्रमुख रणनीतिक चुनौतीका रूपमा हेरिरहेको छ। साथै, युक्रेन युद्धपछि आफ्नो सैन्य क्षमता पुनः सुदृढ बनाउन लागिरहेको रुसको गतिविधिलाई पनि अमेरिकाले नजिकबाट नियालिरहेको छ।

रुस

दोस्रो स्थानमा रहेको रुससँग विश्वकै सबैभन्दा ठूलो परमाणु हतियार भण्डार रहेको मानिन्छ। युक्रेनसँगको लामो युद्धका कारण ठूलो सैन्य तथा आर्थिक दबाब सामना गर्नुपरे पनि रुस अझै विश्वका प्रमुख सैन्य शक्तिमध्ये एकका रूपमा कायम छ।

रुसले आफ्ना मिसाइल प्रणाली, वायु प्रतिरक्षा, लामो दूरीका आक्रमण क्षमता तथा रणनीतिक हतियार प्रणालीलाई निरन्तर आधुनिकीकरण गरिरहेको छ। यद्यपि सक्रिय रूपमा तैनाथ गरिएका परमाणु हतियारको सङ्ख्यामा अमेरिका अगाडि रहेको बताइन्छ।

चीन

तेस्रो स्थानमा रहेको चीन पछिल्ला दुई दशकमा सबैभन्दा तीव्र गतिले सैन्य शक्ति विस्तार गर्ने राष्ट्रमध्ये एक बनेको छ। चीनसँग जहाजको सङ्ख्याका आधारमा विश्वकै सबैभन्दा ठूलो नौसेना रहेको छ भने वायुसेना पनि विश्वका शक्तिशाली वायु सेनामध्ये पर्दछ।

आणविक हतियारको सङ्ख्यामा अमेरिका र रुसभन्दा पछाडि भए पनि चीनले आधुनिक युद्धपोत, स्टेल्थ लडाकु विमान, हाइपरसोनिक मिसाइल, कृत्रिम बुद्धिमत्ता तथा अन्तरिक्ष प्रविधिमा ठूलो लगानी गर्दै आफ्नो सैन्य क्षमता निरन्तर विस्तार गरिरहेको छ।

भारत

विश्वको चौथो शक्तिशाली राष्ट्रका रूपमा रहेको भारतले पछिल्ला वर्षहरूमा आफ्नो रक्षा प्रणालीमा व्यापक सुधार गरेको छ। विशाल सैनिक जनशक्ति, बढ्दो रक्षा बजेट तथा स्वदेशी हतियार उत्पादनलाई भारतले प्राथमिकतामा राखेको छ।

भारतको वायुसेना, नौसेना र स्थलसेनाले आधुनिक उपकरण तथा प्रविधि अपनाउँदै आएका छन्। ब्रह्मोसजस्ता सुपरसोनिक क्षेप्यास्त्रदेखि स्वदेशी रक्षा प्रणालीसम्म भारतले उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। हालै सञ्चालन गरिएको ‘अपरेशन सिन्दूर’ का क्रममा भारतले आफ्नो सैन्य तयारी र सञ्चालन क्षमता प्रदर्शन गरेको उल्लेख गरिएको छ।

दक्षिण कोरिया

पाँचौँ स्थानमा रहेको दक्षिण कोरियाले उत्तर कोरियाबाट उत्पन्न सुरक्षा जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै रक्षा क्षेत्रमा निरन्तर लगानी गरिरहेको छ। परमाणु हतियार नभए पनि अत्याधुनिक लडाकु विमान, मिसाइल प्रतिरक्षा प्रणाली, नौसैनिक क्षमता तथा स्वदेशी रक्षा उद्योगका कारण दक्षिण कोरिया विश्वका प्रभावशाली सैन्य शक्तिमध्ये एक बनेको छ।

अमेरिकासँगको दीर्घकालीन सुरक्षा सहकार्यका कारण दक्षिण कोरियाको सैन्य संरचनामा अमेरिकी प्रविधि र हतियारको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ।

फ्रान्स

छैटौँ स्थानमा रहेको फ्रान्स नाटो तथा संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्को स्थायी सदस्य हो। आधुनिक रक्षा प्रविधि, परमाणु क्षमता तथा स्वदेशी हतियार उत्पादनका कारण फ्रान्स विश्वको अग्रणी सैन्य शक्तिमध्ये पर्दछ।

राफेल लडाकु विमान, एम–५१ परमाणु मिसाइल, एएसएमपी–ए आणविक क्रुज मिसाइल, स्क्याल्प तथा उल्का मिसाइलजस्ता अत्याधुनिक हतियार प्रणाली फ्रान्सको सैन्य शक्तिका मुख्य आधार हुन्। परमाणु ऊर्जाबाट सञ्चालित विमानवाहक युद्धपोत सञ्चालन गर्ने सीमित राष्ट्रहरूमध्ये फ्रान्स पनि एक हो।

जापान

सातौँ स्थानमा रहेको जापानले आफ्नो सेनालाई ‘आत्मरक्षा बल’ नाम दिए पनि यसको सैन्य क्षमता निकै उन्नत मानिन्छ। चीन र रुससँग समुद्री सीमासम्बन्धी विवादका कारण जापानले रक्षा तयारीलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेको छ।

ट्यांक, युद्धपोत, रडार प्रणाली, क्षेप्यास्त्र प्रतिरक्षा तथा अत्याधुनिक प्रविधिको प्रयोगमा जापान विश्वका विकसित सैन्य राष्ट्रहरूमध्ये एक मानिन्छ।

बेलायत

बेलायत आठौँ स्थानमा रहेको छ। नाटो तथा संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्को स्थायी सदस्य रहेको बेलायतसँग परमाणु शक्ति सञ्चालित पनडुब्बी तथा विमानवाहक युद्धपोत सञ्चालन गर्ने क्षमता छ।

अमेरिकासँगको घनिष्ठ रक्षा सहकार्य, आधुनिक वायुसेना तथा विश्वव्यापी सैन्य उपस्थितिका कारण बेलायतले आफ्नो प्रभाव कायम राख्दै आएको छ।

टर्की

नवौँ स्थानमा रहेको टर्कीले पछिल्ला वर्षहरूमा आफ्नो रक्षा उद्योगलाई तीव्र रूपमा विस्तार गरेको छ। विशेषगरी स्वदेशी ड्रोन उत्पादनका कारण टर्कीले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अलग पहिचान बनाएको छ।

नाटो सदस्य राष्ट्रसमेत रहेको टर्कीले आफ्नै उत्पादनका विभिन्न हतियार प्रणाली विकास गर्दै आएको छ। पश्चिमी वा रुसी हतियार खरिद गर्न कठिनाइ भएका देशहरूका लागि टर्की वैकल्पिक आपूर्तिकर्ताका रूपमा पनि स्थापित हुँदै गएको छ।

इटाली

दशौँ स्थानमा रहेको इटाली युरोपको महत्वपूर्ण सैन्य शक्तिमध्ये एक हो। आधुनिक नौसैनिक क्षमता, वायुसेना तथा नाटोका सदस्य राष्ट्रहरूसँगको सहकार्यमा विकसित हतियार प्रणालीका कारण इटालीले अन्तर्राष्ट्रिय रक्षा क्षेत्रमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।

ग्लोबल फायर इन्डेक्सले स्पष्ट रूपमा सैन्य शक्ति मूल्याङ्कन गर्दा केवल सैनिक सङ्ख्या वा परमाणु हतियारलाई आधार नबनाई समग्र राष्ट्रिय क्षमता, आर्थिक स्रोत, रक्षा उद्योग, रणनीतिक पूर्वाधार, रसद व्यवस्थापन, भौगोलिक अवस्था, ऊर्जा उपलब्धता तथा युद्ध सञ्चालन क्षमतालाई संयुक्त रूपमा विश्लेषण गर्ने गरेको जनाएको छ।

त्यसैले कुनै देशसँग धेरै सैनिक वा धेरै हतियार हुनु मात्र शक्तिशाली राष्ट्र बन्न पर्याप्त मानिँदैन। दीर्घकालीन युद्ध सञ्चालन क्षमता, प्रविधि, आर्थिक सामर्थ्य र रणनीतिक तयारीले पनि विश्व शक्ति सन्तुलनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने गर्छ।