काठमाडौं। विश्व साहित्यका केही कृतिहरू यस्ता हुन्छन्, जसले आफ्नो समयको कथा मात्र सुनाउँदैनन्, बरु समाजले आफूलाई हेर्ने दृष्टिकोण नै बदलिदिन्छन्।

ती कृतिहरू पुस्तकका पाना हुँदैनन्, तिनले एउटा युगको पीडा, संघर्ष, सपना र परिवर्तनको आकांक्षालाई आवाज दिन्छन्। रुसी साहित्यकार म्याक्सिम गोर्कीको विश्वप्रसिद्ध उपन्यास ‘आमा’ (द मदर) त्यस्तै कालजयी कृतिमध्ये एक हो।

सन् १९०६ मा प्रकाशित यो उपन्यासले रुसी समाजमा व्याप्त वर्गीय असमानता, श्रमिकमाथिको शोषण र राजनीतिक चेतनाको उदयलाई एउटा आमाको जीवन यात्रामार्फत प्रस्तुत गर्छ। तर यसको महत्व कुनै एउटा देश वा समयको सीमाभित्र मात्र सीमित छैन।

‘आमा’ले उठाएका प्रश्नहरू अन्यायविरुद्ध मानिस कहिले बोल्छ। चेतना कसरी जन्मिन्छ। र एउटा साधारण व्यक्ति कसरी परिवर्तनको वाहक बन्छ भन्ने विषयसँग जोडिएका छन्।

‘आमा’लाई बुझ्न यसको सर्जक म्याक्सिम गोर्कीको जीवन बुझ्न आवश्यक हुन्छ। गोर्की सुविधा सम्पन्न परिवारका लेखक थिएनन्। गरिबी, अभाव र संघर्षबीच हुर्किएका उनले जीवनको सुरुवाती चरणमै समाजको तल्लो तहका मानिसहरूको पीडा नजिकबाट अनुभव गरेका थिए।

बाल्यकालमै उनले श्रम गर्नुपर्‍यो। उनले मजदुर, गरिब र समाजबाट पछाडि पारिएका मानिसहरूको जीवन देखे। यही अनुभवले उनको साहित्यिक चेतनालाई आकार दियो। उनका लागि लेखन केवल कल्पनाको संसार निर्माण गर्ने माध्यम थिएन, बरु समाजको वास्तविकता देखाउने एउटा शक्तिशाली माध्यम थियो।

र गोर्कीका पात्रहरू राजमहलका मानिस होइनन्। उनीहरू कारखानामा पसिना बगाउने मजदुर, अन्याय सहने सर्वसाधारण र नयाँ संसारको सपना देख्ने युवाहरू हुन्। यही कारण उनका रचनाहरूमा जीवनको वास्तविक गन्ध पाइन्छ।

‘आमा’को सबैभन्दा शक्तिशाली पक्ष यसको मुख्य पात्र पेलागेया निलोभनाको रूपान्तरण हो। उपन्यासको सुरुवातमा उनी एउटा साधारण श्रमिक महिला हुन्। घरेलु हिंसा, गरिबी र सामाजिक दबाबले उनको व्यक्तित्व दबिएको छ। उनी आफ्नो जीवनलाई बदल्न सकिन्छ भन्ने विश्वास गुमाइसकेकी हुन्छिन्।

तर उनका छोरा पावेलको विचार र गतिविधिले उनको सोचमा विस्तारै परिवर्तन ल्याउँछ। पावेल नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधि हो। ऊ अन्यायलाई भाग्य मानेर स्वीकार गर्न तयार हुँदैन। ऊ अध्ययन गर्छ, संगठन निर्माण गर्छ र श्रमिक अधिकारका लागि आवाज उठाउँछ। छोराको यही संघर्षसँगै पेलागेयाले पनि संसारलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न थाल्छिन्।

उनको परिवर्तन अचानक भएको विद्रोह  नभई गोर्कीले उनलाई विस्तारै विकसित हुने पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। अनुभव, ज्ञान र सामाजिक सहभागिताले एउटा डराएकी महिलालाई साहसी र चेतनशील व्यक्तिमा बदल्छ। यही रूपान्तरणले ‘आमा’लाई केवल राजनीतिक उपन्यास नभई मानव मनोविज्ञानको उत्कृष्ट अध्ययन पनि बनाएको छ।

साहित्यमा आमालाई प्रायः माया, त्याग र संरक्षणको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। तर गोर्कीले मातृत्वको अर्थलाई अझ फराकिलो बनाएका छन्। पेलागेया केवल आफ्ना छोराको चिन्ता गर्ने आमा रहँदिनन्। उनी विस्तारै सम्पूर्ण पीडित वर्गप्रति जिम्मेवार बन्न पुग्छिन्। पावेलका साथीहरू पनि उनका लागि आफ्नै सन्तानजस्तै हुन्छन्।

यसरी गोर्कीले देखाएका छन् कि आमा केवल जन्म दिने व्यक्ति होइन, चेतना र मानवताको संरक्षण गर्ने शक्ति पनि हुन्। उपन्यासमा ‘आमा’ एउटा पात्रभन्दा माथि उठेर करुणा, साहस र परिवर्तनको प्रतीक बन्छिन्।

‘आमा’को अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको सामाजिक यथार्थ हो। गोर्कीले कारखानामा काम गर्ने मजदुरहरूको कठिन जीवन, न्यून ज्याला, शोषण, राज्यसत्ताको नियन्त्रण र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभावलाई प्रभावकारी रूपमा चित्रण गरेका छन्।

उपन्यासले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ। समाजमा किन केही मानिससँग सबै सुविधा हुन्छन् र केही मानिस निरन्तर अभावमा बाँच्न बाध्य हुन्छन्? यही प्रश्नबाट पात्रहरूमा वर्गीय चेतनाको विकास हुन्छ।

गोर्कीका मजदुर पात्रहरू उनीहरू पढ्छन्, छलफल गर्छन्, विचार निर्माण गर्छन् र संगठनमार्फत परिवर्तन खोज्छन्। त्यसैले उपन्यासमा ज्ञान, पुस्तक र विचारलाई परिवर्तनको मुख्य शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

‘आमा’को मूल सन्देशमध्ये एउटा हो कि परिवर्तन पहिले मानिसको सोचमा जन्मिन्छ। त्यसैले गोर्कीका पात्रहरू अन्धो विद्रोहमा विश्वास गर्दैनन्। उनीहरू ज्ञान र चेतनालाई समाज परिवर्तनको आधार मान्छन्। अन्याय बुझ्नु, प्रश्न गर्नु र सत्यका पक्षमा उभिनु नै परिवर्तनको पहिलो चरण हो भन्ने विचार उपन्यासमा देखिन्छ।

यति प्रभावशाली कृति हुँदाहुँदै पनि ‘आमा’ आलोचनाबाट मुक्त छैन। कतिपय आलोचकहरूले यसका केही पात्र अत्यधिक आदर्शवादी भएको टिप्पणी गरिन्छ। समाज परिवर्तनसँग जोडिएका पात्रहरू धेरै सकारात्मक र विरोधी पात्रहरू केही हदसम्म एकपक्षीय देखिने तर्क पनि गरिन्छ।

कतिपयले यसलाई साहित्यभन्दा बढी राजनीतिक विचार बोकेको कृति भनेर पनि मूल्यांकन गरेका छन्। तर यी आलोचनाका बाबजुद यसको साहित्यिक शक्ति र ऐतिहासिक महत्व घटेको छैन।

यद्यपि प्रकाशित भएको एक शताब्दीभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि ‘आमा’को महत्व समाप्त भएको छैन। विश्व बदलिएको छ। राजनीतिक व्यवस्था फेरिएका छन्, प्रविधिले जीवनशैली परिवर्तन गरेको छ।

तर सामाजिक असमानता, श्रमिक अधिकार, न्याय, स्वतन्त्रता र समान अवसरका प्रसङ्ग र प्रश्नहरू अझै जीवित छन्।

यही कारण ‘आमा’लाई केवल समाजवादी आन्दोलनसँग जोडेर हेर्नु यसको व्यापकतालाई सायद सीमित गर्नु हो। आमा उपन्यास मूलतः मानिसको चेतना जगाउने माध्यम हुनसक्छ। आमा उपन्यासमा मुख्य प्रसङ्ग त एउटा सामान्य महिला कसरी आफ्नो व्यक्तिगत पीडाबाट माथि उठेर समाज परिवर्तनको यात्रामा सहभागी हुन्छिन् भन्ने  हो।

यद्यपि गोर्कीले ‘आमा’मार्फत  इतिहास परिवर्तन गर्ने शक्ति शक्तिशाली व्यक्तिहरूसँग हुँदैन, चेतनशील साधारण मानिसहरूसँग पनि हुन्छ भन्ने सन्देश दिएका छन्।  त्यसैले ‘आमा’ आज पनि विश्व साहित्यको एउटा अमर छ।  अजर छ।