काठमाडौं। त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) व्यवस्थापन संकायको मास्टर्स अफ बिजनेस स्टडिज् (एमबीएस) प्रथम सेमेस्टर अन्तर्गत ‘अर्गनाइजेसनल बिहेबियर’ विषयको प्रश्नपत्र परीक्षा सुरु भएको पाँच मिनेटमै ह्वाट्सएपमार्फत बाहिरिएपछि त्रिविको परीक्षा प्रणाली फेरि गम्भीर प्रश्नको घेरामा परेको छ।

सामाजिक सञ्जालमा प्रश्नपत्र तीव्र रूपमा फैलिएको घटनाले परीक्षा सुरक्षामा भएको कमजोरी मात्र होइन, विश्वविद्यालयको विश्वसनीयतामाथि पनि प्रश्न उठाएको हो।

परीक्षा सुरु भइसकेको केही मिनेटमै प्रश्नपत्र सार्वजनिक हुनु सामान्य घटना होइन। यसले प्रश्नपत्र सुरक्षित राख्ने सम्पूर्ण संयन्त्र प्रभावकारी छ कि छैन भन्ने बहसलाई फेरि एकपटक सतहमा ल्याएको छ। परीक्षा केन्द्रभित्र मोबाइलको प्रयोग कसरी भयो, प्रश्नपत्र कसले र कसरी बाहिर पठायो तथा त्यसमा कुनै संगठित मिलेमतो थियो कि थिएन भन्ने विषय अहिलेको अनुसन्धानको मुख्य केन्द्र बन्नुपर्ने देखिन्छ।

त्रिविले प्रश्नपत्र निर्माणदेखि छपाइ र वितरणसम्मको प्रक्रिया अत्यन्त गोप्य र सुरक्षित हुने दाबी गर्दै आएको छ। प्रश्नपत्र विषयविज्ञबाट तयार गराइन्छ, अति गोप्य शाखाभित्र छापिन्छ र सिलबन्दी गरेर सुरक्षा व्यवस्थासहित परीक्षा केन्द्रसम्म पुर्‍याइन्छ। परीक्षा सुरु हुनुअघि केन्द्राध्यक्षको रोहवरमा मात्र सिल खोलिने व्यवस्था छ। तर यति धेरै सुरक्षा प्रबन्ध हुँदाहुँदै परीक्षा सुरु भएको पाँच मिनेटमै प्रश्नपत्र ह्वाट्सएपमा पुग्नुले वास्तविक कमजोरी प्रक्रिया होइन, त्यसको कार्यान्वयनमा रहेको संकेत गर्छ।

यो घटनाले परीक्षा केन्द्रको सुरक्षामाथि सबैभन्दा बढी प्रश्न उठाएको छ। यदि परीक्षा हलभित्र मोबाइल लैजान निषेध गरिएको हो भने फोटो कसरी खिचियो? यदि मोबाइल प्रयोग गर्न दिइएको थिएन भने प्रश्नपत्र बाहिर कसरी पुग्यो? यी प्रश्नको स्पष्ट उत्तर नखोजी केवल छानबिन समिति गठन गरेर मात्र समस्या समाधान हुने देखिँदैन।

डिजिटल प्रविधिको विकाससँगै प्रश्नपत्र लिक गर्ने तरिका पनि बदलिएको छ। अहिले केही सेकेन्डमै प्रश्नपत्रको फोटो खिचेर ह्वाट्सएप वा अन्य सामाजिक सञ्जालमार्फत सयौँ व्यक्तिसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) जस्ता प्रविधिले प्रश्नको उत्तरसमेत छोटो समयमा तयार गर्न सक्ने अवस्था बनेकाले परीक्षा सुरक्षाका पुराना उपाय अब पर्याप्त छैनन्। त्यसैले डिजिटल जोखिमलाई ध्यानमा राखेर नयाँ सुरक्षा प्रणाली विकास गर्नु अपरिहार्य देखिन्छ।

पछिल्लो घटनाले सबैभन्दा ठूलो असर इमानदार विद्यार्थीमाथि परेको छ। महिनौँ मिहिनेत गरेर परीक्षा दिने विद्यार्थीका लागि यस्तो घटनाले निराशा सिर्जना गर्छ। कसैले अनैतिक माध्यमबाट प्रश्नपत्र वा उत्तर प्राप्त गर्न सक्ने वातावरण बनेपछि निष्पक्ष प्रतिस्पर्धाको आधार नै कमजोर हुन्छ। यसले विश्वविद्यालयबाट प्रदान गरिने नतिजा र प्रमाणपत्रको विश्वसनीयतामाथि पनि प्रत्यक्ष असर पार्छ।

त्रिविमा प्रश्नपत्र लिक, उत्तरपुस्तिका हराउने, अघिल्ला वर्षकै प्रश्न दोहोरिने र नतिजामा त्रुटि देखिने घटना नयाँ होइनन्। तर एउटै प्रकृतिका समस्या बारम्बार दोहोरिँदा पनि प्रभावकारी सुधार हुन नसक्नु अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ। प्रत्येक घटनापछि छानबिन गर्ने, दोषी खोज्ने र सुधार गर्ने प्रतिबद्धता दोहोरिए पनि व्यवहारमा त्यस्तो परिवर्तन देखिएको छैन।

यसपटकको घटना त्रिविका लागि अर्को सामान्य विवाद होइन, परीक्षा प्रणाली पुनः मूल्याङ्कन गर्ने अवसर पनि हो। परीक्षा केन्द्रमा मोबाइल र अन्य डिजिटल उपकरणमाथि पूर्ण नियन्त्रण, कडा निगरानी, सीसीटीभीको प्रभावकारी प्रयोग, केन्द्राध्यक्ष तथा निरीक्षकको स्पष्ट जवाफदेहिता र दोषीमाथि तत्काल कानुनी कारबाहीजस्ता उपाय अब ढिला नगरी लागू गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।