काठमाडौं। विज्ञानको इतिहासमा केही यस्ता वैज्ञानिक छन्, जसको प्रतिभा जति असाधारण थियो, व्यक्तिगत जीवन उति नै अनौठो थियो। बेलायती वैज्ञानिक हेनरी क्याभेन्डिस पनि यस्तै व्यक्तिमध्ये एक थिए।

हाइड्रोजन ग्यासको पहिचान र रसायन तथा भौतिक विज्ञानमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका क्याभेन्डिस आफ्नो वैज्ञानिक प्रतिभाका कारण चर्चित भए, तर उनको अत्यन्त संकोची स्वभावका कारण पनि इतिहासमा अलगै किसिमले सम्झिन्छन्।

क्याभेन्डिस मानिसहरूसँग घुलमिल हुन निकै हिच्किचाउँथे। विशेषगरी महिलासँग प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट उनी असहज हुने गरेको विभिन्न ऐतिहासिक विवरणमा उल्लेख पाइन्छ। उनको यही असाधारण संकोचका कारण कतिपयले उनलाई महिलासँग ‘फोबिया’ नै भएको अनुमानसमेत गरेका छन्।

क्याभेन्डिसको संकोची स्वभाव उनको दैनिक जीवनमै देखिन्थ्यो। घरमा काम गर्ने महिला नोकर्नीसँग समेत उनी प्रत्यक्ष कुराकानी गर्न रुचाउँदैनथे। आवश्यक कुरा भन्नुपर्दा उनी बोल्नुको सट्टा डाइनिङ टेबलमा चिठी लेखेर छोड्ने गर्थे।

महिलासँग अचानक आमनेसामने हुन नपरोस् भनेर उनले घरमा छुट्टै भर्‍याङ प्रयोग गर्ने गरेको विवरण पनि पाइन्छ। घरको व्यवस्थापन गर्ने महिलासँग समेत अनपेक्षित भेट नहोस् भन्ने उनको प्रयासले उनको सामाजिक असहजताको चरम रूप देखाउँछ।

क्याभेन्डिस महिलासँग मात्र होइन, सामान्य सामाजिक सम्बन्धबाटै टाढा रहन्थे। उनी आफूले राम्रोसँग चिनेका सीमित पुरुषहरूसँग मात्र कुराकानी गर्थे। त्यो पनि एकपटकमा एक जनासँग मात्र कुरा गर्न सहज मान्थे।

उनका सहकर्मी वैज्ञानिकहरूले पनि उनको स्वभावअनुसार व्यवहार गर्नुपर्थ्यो। प्रत्यक्ष आँखामा आँखा जुधाएर कुरा गर्दा उनी असहज हुने भएकाले उनीसँग कुराकानी गर्दा सिधै नहेर्न सुझाव दिइने गरेको विवरण भेटिन्छ।

क्याभेन्डिसको सामाजिक जीवन जति सीमित थियो, वैज्ञानिक संसारमा उनको योगदान त्यति नै महत्वपूर्ण थियो। उनले ग्याससम्बन्धी प्रयोगहरूमा महत्वपूर्ण काम गरे र हाइड्रोजनको पहिचान तथा त्यसका गुणबारे अध्ययन गरे। विद्युत्, गुरुत्वाकर्षण र पृथ्वीको घनत्वसम्बन्धी उनका प्रयोग तथा अनुसन्धानले पनि विज्ञानको विकासमा उल्लेखनीय प्रभाव पारे।

तर आफ्नो वैज्ञानिक उपलब्धिका बाबजुद उनी सार्वजनिक चर्चाबाट टाढै रहन चाहन्थे। एकान्तप्रिय जीवन बिताउने र व्यक्तिगत विषयमा अत्यन्त गोप्य रहने उनको स्वभावले उनलाई आफ्ना समकालीन वैज्ञानिकभन्दा फरक बनाएको थियो।

क्याभेन्डिसको अत्यन्त संकोची व्यवहारलाई लिएर आधुनिक समयमा विभिन्न अनुमान गरिएका छन्। केही इतिहासकार तथा मनोवैज्ञानिकहरूले उनको व्यवहारमा आज ‘अटिज्म स्पेक्ट्रम’सँग जोडिने केही विशेषता देख्न सकिने बताएका छन्। विगतमा ‘एस्परगर सिन्ड्रोम’ भन्ने शब्द पनि प्रयोग गरिएको थियो।

तर क्याभेन्डिसलाई निश्चित रूपमा अटिज्म वा कुनै अन्य मानसिक अवस्थाको निदान गरिएको थियो भन्ने प्रमाण छैन। त्यसैले उनका ऐतिहासिक व्यवहारका आधारमा आजको चिकित्सकीय मापदण्ड प्रयोग गरेर निश्चित निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।

विज्ञानमा असाधारण योगदान दिने मानिसको व्यक्तिगत जीवन पनि त्यति नै असाधारण हुनुपर्छ भन्ने छैन। तर हेनरी क्याभेन्डिसको हकमा उनको वैज्ञानिक प्रतिभा र मानिसहरूसँगको असाधारण दूरीबीचको विरोधाभासले उनलाई विज्ञानको इतिहासमा अझ रोचक पात्र बनाएको छ।

प्रयोगशालामा निर्भीक भएर प्रकृतिका रहस्य खोज्ने यी वैज्ञानिक मानिसको भीडमा भने अत्यन्तै संकोची र एकान्तप्रिय थिए।