काठमाडौं। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँग होर्मुज जलडमरूमध्य खुला गर्ने विषयमा छलफल भइरहेको बताएका छन्। ह्वाइट हाउसमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै ट्रम्पले खाडी क्षेत्रका सहयोगी मुलुकहरूको आग्रहपछि इरानसँग वार्ता अघि बढाउन आफू सहमत भएको बताएका हुन्।

तर, इरानले अमेरिकासँग प्रत्यक्ष वार्ता भइरहेको दाबी स्वीकार गरेको छैन। इरानी पक्षले ओमानको माध्यमबाट होर्मुज जलडमरूमध्यमा जहाजको आवतजावत सहज बनाउने विषयमा छलफल भइरहेको बताउँदै आएको छ।

अमेरिका र इरानले एउटै कूटनीतिक प्रक्रियालाई भने फरक ढंगले प्रस्तुत गरिरहेका छन्। अमेरिकाले यसलाई इरानसँगको वार्ताका रूपमा व्याख्या गरेको छ भने इरानले ओमानसँग भइरहेको प्राविधिक तथा कूटनीतिक छलफलका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

अहिले दुवै पक्षबीचको मुख्य विवाद होर्मुज जलडमरूमध्यबाट जहाजको आवतजावत कसरी सञ्चालन गर्ने भन्ने विषयमा केन्द्रित छ। इरानले खाडीमा प्रवेश गर्ने जहाजमाथि केही नियन्त्रण कायम राख्न खोजेको छ भने अमेरिका जलमार्ग सबै जहाजका लागि सुरक्षित र अवरोधरहित हुनुपर्ने पक्षमा छ।

प्रस्तावित व्यवस्थामा इरानले खाडीमा प्रवेश गर्ने जहाजको आवतजावतमा भूमिका पाउने विषयसमेत छलफलमा रहेको बताइएको छ। इरानले जहाजबाट शुल्क उठाउने विषयसमेत अघि सारेको छ। तर, अमेरिका भने होर्मुज जलडमरूमध्यमा कुनै शुल्क नलाग्ने र जहाजको आवतजावतमा कुनै अवरोध हुन नहुने पक्षमा छ।

यसबीच होर्मुज जलडमरूमध्यबाट जहाजको आवतजावत अझै सामान्य अवस्थामा फर्किएको छैन। रोयटर्सका अनुसार यस साताको सोमबारदेखि बिहीबारसम्म जलडमरूमध्यबाट ३३ वटा जहाज मात्र पार भएका छन्। अघिल्लो साताको सोही अवधिमा ५० वटा जहाजले जलमार्ग पार गरेका थिए।

जहाजको आवतजावतमा आएको कमीले विश्व ऊर्जा बजारमा समेत प्रभाव पारेको छ। होर्मुज जलडमरूमध्य विश्वको महत्वपूर्ण तेल तथा ग्यास ढुवानी मार्ग भएकाले यहाँको अवरोधले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आपूर्ति र मूल्यबारे चिन्ता बढाएको छ। अमेरिका–इरानबीच संवाद अघि बढ्ने संकेत आउँदा तेलको मूल्य घट्ने गरेको छ भने तनाव बढ्ने खबर सार्वजनिक हुँदा बजारमा पुनः दबाब पर्ने गरेको छ।

प्रस्तावित व्यवस्थाप्रति अन्तर्राष्ट्रिय जहाजरानी क्षेत्रले पनि चासो देखाएको छ। जलमार्ग प्रयोगसम्बन्धी नयाँ व्यवस्थाले कानुनी, बीमा तथा आर्थिक जटिलता निम्त्याउन सक्ने भन्दै उद्योग क्षेत्रले चिन्ता व्यक्त गरेको छ।

अमेरिका र इरानबीचको संवाद लामो समयदेखि जारी सैन्य तथा कूटनीतिक तनावको पृष्ठभूमिमा भइरहेको हो। फेब्रुअरी २८ मा भएको अमेरिकी–इजरायली आक्रमणमा इरानका तत्कालीन सर्वोच्च नेता अली खामेनेई मारिएपछि उनका छोरा मोजतबा खामेनेई नयाँ सर्वोच्च नेता बनेका थिए।

मोजतबा खामेनेई लामो समयदेखि सार्वजनिक रूपमा देखिएका छैनन्। रोयटर्सका अनुसार उनी फेब्रुअरी २८ को आक्रमणमा गम्भीर रूपमा घाइते भएका थिए। त्यसयता उनको सार्वजनिक उपस्थिति न्यून छ। यद्यपि, इरानी अधिकारीहरूले उनी नेतृत्वमा सक्रिय रहेको बताउँदै आएका छन्।

इरानभित्रको शक्ति सन्तुलनले पनि अमेरिका–इरान संवादको भविष्यमा प्रभाव पार्न सक्ने विश्लेषण भइरहेको छ। आर्थिक समस्या समाधानका लागि पश्चिमसँग संवाद र प्रतिबन्ध हटाउने पक्षधरहरू तथा अमेरिकासँग सम्झौता गर्न नहुने धारणा राख्ने शक्तिबीचको मतभेदले वार्तालाई थप जटिल बनाउन सक्ने देखिन्छ।

यसअघि अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले आफूले इरानमाथि दबाब बढाएपछि तेहरान वार्ताका लागि तयार भएको सन्देश दिँदै आएका छन्। तर, इरानले अमेरिकासँग प्रत्यक्ष वार्ता स्वीकार गर्दा घरेलु राजनीतिमा त्यसलाई कमजोरीका रूपमा व्याख्या हुन सक्ने भएकाले वार्ताको स्वरूपलाई फरक ढंगले प्रस्तुत गरिरहेको विश्लेषण गरिएको छ।

अहिलेको संवादको भविष्य केवल वासिङ्टन र मस्कटमा हुने छलफलले मात्र निर्धारण गर्ने छैन। होर्मुज जलडमरूमध्यमा जहाजको आवतजावतसम्बन्धी व्यवस्थापन, शुल्कको प्रश्न, इरानलाई दिइने नियन्त्रणको सीमा तथा इरानभित्रको शक्ति सन्तुलनले पनि वार्ताको दिशामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने देखिन्छ।

यी विषयमा सहमति जुटेमा क्षेत्रीय तनाव कम हुने र विश्व ऊर्जा बजारमा समेत सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्नेछ। तर, मतभेद कायमै रहेमा होर्मुज जलडमरूमध्यमा जहाजको आवतजावतमा देखिएको अवरोध र त्यसको प्रभाव विश्व बजारमा अझै जारी रहन सक्नेछ।