काठमाडौं। कुनै समय सौर्यमण्डलको नाम लिँदा नौवटा ग्रहको सूची सुनाइन्थ्यो। बुधदेखि प्लुटोसम्म। विद्यालयका किताबमा यही क्रम हुन्थ्यो, विज्ञानका सामान्य ज्ञानमा पनि यही पढाइन्थ्यो।

त्यो सूचीमा सबैभन्दा टाढा थियो -प्लुटो अर्थात यम ग्रह। 

तर अहिले सौर्यमण्डलमा आठ ग्रह मात्र छन्। प्लुटो ग्रहको सूचीमा छैन। सन् २००६ मा अन्तर्राष्ट्रिय खगोलीय संघ (आईएयू) ले ग्रहको परिभाषा परिवर्तन गरेपछि प्लुटो ‘बौना ग्रह’को वर्गमा पुग्यो।

यसले आखिर प्लुटोमा त्यस्तो के भयो, जसका कारण उसले ग्रहको दर्जा गुमायो?  प्रश्न जन्मायो। 

सौर्यमण्डलका केही ग्रह मानिसले प्राचीन समयदेखि नै आकाशमा नाङ्गो आँखाले देख्दै आएका थिए। तर टेलिस्कोपको विकासपछि मानिसको नजर अझ टाढासम्म पुग्न थाल्यो।

१३ मार्च १७८१ मा बेलायती खगोलविद् सर विलियम हर्सेलले टेलिस्कोपबाट अरुण अर्थात् युरेनस पत्ता लगाए। यो खोजले सौर्यमण्डलबारे मानिसको बुझाइमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो।

तर अरुणको खोजपछि वैज्ञानिकको जिज्ञासा झन् बढ्यो। अरुणको कक्षामा देखिएका केही असामान्यताले त्यसको बाहिर अर्को ठूलो पिण्ड हुन सक्ने अनुमान जन्मायो।

गणितीय गणना र निरन्तर खोजपछि २३ सेप्टेम्बर १८४६ मा वरुण अर्थात् नेप्च्युन पत्ता लाग्यो।

वरुणको कक्षामा समेत अज्ञात पिण्डको प्रभाव हुन सक्ने अनुमान गरियो। त्यसपछि वैज्ञानिकको ध्यान वरुणभन्दा बाहिर केन्द्रित भयो। त्यहाँ हुन सक्ने अज्ञात ग्रहलाई अस्थायी रूपमा ‘प्लानेट एक्स’ भन्न थालियो।

क्लाइड विलियम टोमबागको जन्म ४ फेब्रुअरी १९०६ मा अमेरिकाको इलिनोइसमा भएको थियो। किसान परिवारमा हुर्किएका टोमबागलाई सानैदेखि आकाश र ताराप्रति विशेष रुचि थियो।

स्रोत र सुविधा सीमित भए पनि उनले आफैं टेलिस्कोप बनाएर आकाशको अध्ययन गर्थे। उनले तयार पारेका ग्रह तथा ताराका चित्र र अध्ययनले खगोलविद्हरूको ध्यान खिच्यो।

सन् १९२९ मा उनी एरिजोनास्थित लोवेल वेधशालामा पुगे। त्यहाँ उनलाई वरुणभन्दा बाहिर हुन सक्ने ‘प्लानेट एक्स’ खोज्ने जिम्मेवारी दिइयो।

खोजी निकै धैर्य माग्ने खालको थियो।

टोमबागले आकाशको एउटै क्षेत्रका तस्बिर पटक–पटक खिच्थे। त्यसपछि ती तस्बिरलाई तुलना गर्थे। ताराहरूको भीडमा आफ्नो स्थान परिवर्तन गरिरहेको कुनै सानो पिण्ड भेटिन्छ कि भनेर उनी दिनहुँजसो अध्ययनमा जुट्थे।

महिनौँको मेहनतपछि त्यो दिन आयो।

१८ फेब्रुअरी १९३० मा टोमबागले ताराहरूको तुलनामा स्थान परिवर्तन गरिरहेको एउटा पिण्ड फेला पारे।

‘प्लानेट एक्स’ भेटिएको थियो।

पछि त्यसको नाम राखियो – प्लुटो।

नयाँ पिण्ड पत्ता लागेपछि त्यसको नाम के राख्ने भन्ने बहस सुरु भयो। अन्ततः ‘प्लुटो’ नाम स्वीकार गरियो।

यो नाम बेलायतकी ११ वर्षीया विद्यार्थी भेनेसिया बर्नीले सुझाएकी थिइन्।

रोमन पौराणिक कथामा प्लुटो अधोलोकका देवता हुन्। सूर्यबाट निकै टाढा रहेको, चिसो र अँध्यारो संसारका रूपमा कल्पना गरिएको नयाँ पिण्डका लागि यो नाम उपयुक्त ठानियो।

यसरी एउटी बालिकाले दिएको सुझाव खगोल विज्ञानको इतिहासकै चर्चित नाममध्ये एक बन्यो।

प्लुटोको खोजले टोमबागलाई पनि खगोल विज्ञानमा विशेष स्थान दिलायो।

तर प्लुटोसँग उनको सम्बन्ध खोजमै सीमित रहेन।

क्लाइड टोमबागको निधन १७ जनवरी १९९७ मा भयो। तर उनले आफ्नो अस्तु अन्तरिक्षमा पठाइयोस् भन्ने इच्छा व्यक्त गरेका थिए।

त्यो इच्छा वर्षौं पछि पूरा भयो।

१९ जनवरी २००६ मा नासाले न्यु होराइजन्स अन्तरिक्षयान प्रक्षेपण गर्‍यो। त्यस यानमा टोमबागको केही अस्तु पनि राखिएको थियो।

न्यु होराइजन्स करिब नौ वर्ष यात्रा गरेपछि १४ जुलाई २०१५ मा प्लुटोको नजिक पुग्यो।

त्यसपछि पृथ्वीमा प्लुटोका अभूतपूर्व तस्बिर आइपुगे।

पहाड, बरफ र सतहमा देखिएका विभिन्न संरचनाले प्लुटोबारे वैज्ञानिकको बुझाइ नै फराकिलो बनाइदियो।

यसमा एउटा अनौठो संयोग थियो।  प्लुटो पत्ता लगाउने वैज्ञानिकको अस्तु बोकेको अन्तरिक्षयान नै अन्ततः प्लुटोको नजिक पुगेको थियो।

प्लुटो पत्ता लाग्दा वरुणभन्दा बाहिर रहेका अन्य पिण्डबारे वैज्ञानिकहरूलाई धेरै जानकारी थिएन। त्यसैले प्लुटोलाई ग्रह मानिनु स्वाभाविक थियो।

तर समयसँगै नेप्च्युनभन्दा बाहिर धेरै नयाँ पिण्ड पत्ता लाग्न थाले। विशेषगरी काइपर बेल्टमा प्लुटोजस्तै प्रकृति भएका आकाशीय पिण्डहरू भेटिए।

त्यसपछि वैज्ञानिकसामु एउटा प्रश्न आयो ‘यदि प्लुटोलाई ग्रह मान्ने हो भने त्यस्तै अन्य पिण्डलाई किन ग्रह नभन्ने?’

यही बहसले ग्रहको परिभाषा स्पष्ट गर्नुपर्ने अवस्था ल्यायो।

सन् २००६ मा अन्तर्राष्ट्रिय खगोलीय संघले ग्रहका लागि तीन मापदण्ड तय गर्‍यो।

सूर्यको परिक्रमा गर्नुपर्ने, आफ्नै गुरुत्वाकर्षणका कारण लगभग गोलाकार हुनुपर्ने र आफ्नो कक्षीय क्षेत्र वरिपरि गुरुत्वीय प्रभुत्व कायम गरेको हुनुपर्ने।

प्लुटोले पहिलो दुई मापदण्ड पूरा गर्छ। समस्या तेस्रोमा आयो।

प्लुटोले आफ्नो कक्षीय क्षेत्र पूर्ण रूपमा ‘सफा’ गरेको छैन। त्यस क्षेत्रमा अन्य धेरै पिण्ड पनि छन्।

त्यसैले प्लुटो ग्रहबाट ‘बौना ग्रह’ अर्थात ‘पुड्को ग्रह’ को श्रेणीमा पुग्यो।

सौर्यमण्डलको ग्रह संख्या नौबाट आठ भयो।

प्लुटो सूर्यबाट औसत करिब ३९.५ एयू टाढा छ। एक एयू भनेको पृथ्वी र सूर्यबीचको औसत दूरी हो, जुन करिब १५ करोड किलोमिटर हुन्छ।

यति टाढा रहेको प्लुटोलाई सूर्यको एकपटक परिक्रमा गर्न झण्डै २४८ पृथ्वी वर्ष लाग्छ।

अर्थात् पृथ्वीमा जन्मिएको मानिसले आफ्नो जीवनकालमा प्लुटोको एउटा वर्ष पूरा भएको देख्ने सम्भावना लगभग हुँदैन।

प्लुटोको व्यास करिब २ हजार ३७६ किलोमिटर छ। यसको सतह अत्यन्त चिसो छ र वायुमण्डल पृथ्वीको तुलनामा निकै पातलो छ।

प्लुटोका पाँच ज्ञात उपग्रह छन् – चारोन, स्टिक्स, निक्स, केरबेरोस र हाइड्रा।

तीमध्ये चारोन सबैभन्दा ठूलो हो।

तर प्लुटो सौर्यमण्डलको अन्तिम बिन्दु भने होइन।

त्यसभन्दा बाहिर काइपर बेल्ट फैलिएको छ। त्यहाँ असंख्य बरफिला र चट्टानी पिण्डहरू छन्।

एरिस, हाउमिया र माकेमाकेजस्ता बौना ग्रह पनि यही बाहिरी क्षेत्रमा छन्।

यसले सौर्यमण्डललाई हामीले विद्यालयमा पढेको आठ ग्रहको सूचीभन्दा निकै ठूलो बनाइदिन्छ।

काइपर बेल्टभन्दा अझ टाढा ओर्ट क्लाउड रहेको वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ। तर यो क्षेत्र यति टाढा छ कि त्यहाँ रहेका पिण्डको प्रत्यक्ष अध्ययन अझै निकै कठिन छ।

त्यसैले सौर्यमण्डलको ‘अन्त्य’ कहाँ हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर पनि एउटै छैन। सूर्यको गुरुत्वाकर्षण प्रभाव, सौर्य वायु र अन्तरतारकीय अन्तरिक्षको सीमा फरक आधारमा परिभाषित गर्न सकिन्छ।

मानिसले पठाएका अन्तरिक्षयानले सौर्यमण्डल र त्यसबाहिरको संसारबारे हाम्रो बुझाइ विस्तार गरेका छन्।

सन् १९७७ मा प्रक्षेपण गरिएको भायजर १ अहिले अन्तरतारकीय अन्तरिक्षमा यात्रा गरिरहेको छ। दशकौँ लामो यात्रापछि पनि यो अझै अर्को तारासम्म पुगेको छैन।

प्रोक्सिमा सेन्टौरीतर्फ यसको वर्तमान गतिलाई आधार मान्दा त्यहाँ पुग्न हजारौँ वर्ष लाग्ने अनुमान गरिन्छ।

यसले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ मानिसले बनाएको अन्तरिक्षयानका लागि ठूलो देखिने दूरी पनि ब्रह्माण्डको मापनमा निकै सानो छ।

आज प्लुटो ग्रहको सूचीमा छैन,तर त्यसको वैज्ञानिक महत्व घटेको छैन। बरु प्लुटोको कथा विज्ञानको स्वभाव बुझ्ने एउटा राम्रो उदाहरण बनेको छ।

सन् १९३० मा क्लाइड टोमबागले प्लुटो पत्ता लगाए। मानिसले त्यसलाई ग्रहका रूपमा स्वीकार गर्‍यो। दशकौँसम्म विद्यालयका किताबमा नौ ग्रह पढाइयो।

पछि नयाँ पिण्डहरू पत्ता लागे। वैज्ञानिक ज्ञान विस्तार भयो। पुरानो परिभाषामाथि प्रश्न उठ्यो। बहस भयो। अन्ततः प्लुटोको दर्जा परिवर्तन गरियो।

प्लुटो ग्रहबाट बौना ग्रह बन्यो।

तर मानिसको जिज्ञासामा उसको स्थान उस्तै रह्यो। र रही रहनेछ।  

किनकी, ग्रहको दर्जा गुमाएको त्यो सानो संसार प्लुटोले अन्तरिक्ष यात्राको इतिहासमा आफ्नो एउटा छुट्टै अध्याय सुरक्षित गरिसकेको छ।