काठमाडौं । अमेरिकी अन्तरिक्ष कम्पनी स्पेसएक्सले भविष्यमा चन्द्रमामै कारखाना स्थापना गरेर उपग्रह तथा अन्तरिक्ष अभियानका लागि आवश्यक विभिन्न सामग्री उत्पादन गर्ने महत्वाकांक्षी योजना अघि सारेको छ। कम्पनीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत एलन मस्कले चन्द्रमामा औद्योगिक पूर्वाधार विकास गर्ने योजनामा रोबोटको महत्वपूर्ण भूमिका रहने बताएका छन्।

स्पेसएक्सको पहिलो त्रैमासिक आम्दानीसम्बन्धी छलफलका क्रममा मस्कले भविष्यमा चन्द्रमाको सतहमा ठूलो परिमाणमा सामग्री पुर्‍याएर त्यहाँ उत्पादन केन्द्र स्थापना गर्ने योजना सार्वजनिक गरेका हुन्।

उनका अनुसार सुरुवाती चरणमा पृथ्वीबाट चन्द्रमासम्म आवश्यक उपकरण तथा सामग्री पुर्‍याइनेछ। त्यसपछि क्रमशः त्यहाँ कारखाना निर्माण गर्दै उत्पादनको क्षमता विस्तार गरिनेछ। चन्द्रमाको कठिन वातावरणमा मानिसभन्दा रोबोटलाई प्राथमिक रूपमा प्रयोग गर्ने योजना रहेको उनले संकेत गरेका छन्।

मस्कले चन्द्रमामा रोबोटको प्रयोग गरेर ठूलो मात्रामा उत्पादन गर्ने अवधारणा अहिले विज्ञान कथाजस्तो लाग्न सक्ने भए पनि आगामी दिनमा यो प्रविधि वास्तविकतामा परिणत हुने दाबी गरेका छन्।

स्पेसएक्सको दीर्घकालीन योजनाअनुसार चन्द्रमामा स्थापना हुने कारखानाबाट कम्पनीको स्टारलिंक नेटवर्कका लागि आवश्यक सामग्री तथा भविष्यमा उपग्रहसमेत उत्पादन गर्न सकिनेछ।

चन्द्रमामा उत्पादन गर्न सकिने सामग्रीमा सौर्य प्यानल र रेडिएटरजस्ता महत्वपूर्ण उपकरण पनि समावेश छन्। सौर्य प्यानलले उपग्रह तथा अन्य अन्तरिक्ष उपकरणलाई आवश्यक ऊर्जा उपलब्ध गराउनेछन् भने रेडिएटरले उपकरणबाट उत्पन्न ताप व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्नेछन्।

यदि चन्द्रमामै यस्ता सामग्री उत्पादन गर्न सकियो भने पृथ्वीबाट प्रत्येक सामग्री अन्तरिक्षमा पठाउनुपर्ने निर्भरता घटाउन सकिने स्पेसएक्सको अवधारणा छ।

मस्कले चन्द्रमामा उत्पादन केन्द्र मात्र स्थापना गर्ने योजना सुनाएका छैनन्। उनले त्यहाँ आवश्यक पूर्वाधार विकास भएपछि चन्द्रमाको सतहबाट अन्तरिक्षमा उपग्रह वा अन्य सामग्री पठाउन विशेष विद्युतीय प्रणाली निर्माण गर्न सकिने सम्भावनासमेत औँल्याएका छन्।

यसका लागि इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक मास ड्राइभर अर्थात् शक्तिशाली विद्युतीय प्रविधिमा आधारित प्रक्षेपण प्रणाली विकास गर्न सकिने उनको धारणा छ। यस्तो प्रणालीले परम्परागत रकेटको तुलनामा फरक तरिकाले सामग्रीलाई उच्च गतिमा अन्तरिक्षतर्फ पठाउन सक्ने अवधारणा छ।

मस्कका अनुसार चन्द्रमामा उत्पादन र प्रक्षेपणको पूर्वाधार विकास गर्न सके पृथ्वीबाट अन्तरिक्षमा सामग्री पुर्‍याउने लागत घटाउन सकिनेछ। यसले भविष्यमा चन्द्रमालाई अन्तरिक्ष उद्योगको महत्वपूर्ण आधार बनाउने सम्भावना पनि बढाउनेछ।

चन्द्रमामा कारखाना सञ्चालन गर्न मानिसलाई पठाउनुअघि स्वचालित प्रणाली र रोबोट प्रयोग गर्ने सम्भावना बढी रहेको छ। चन्द्रमाको वातावरण, तापक्रम, विकिरण र पृथ्वीबाटको दूरीका कारण त्यहाँ नियमित रूपमा मानव श्रम प्रयोग गर्नु चुनौतीपूर्ण हुने भएकाले रोबोटिक प्रविधि महत्वपूर्ण बन्नेछ।

मस्कले स्पेसएक्सले चन्द्रमामा प्रयोग गर्ने रोबोटबारे विस्तृत विवरण सार्वजनिक गरेका छैनन्। यद्यपि टेस्लाले विकास गरिरहेको ओप्टिमस ह्युमानोइड रोबोटलाई भविष्यमा अन्तरिक्ष अभियानमा प्रयोग गर्ने सम्भावनाबारे उनले यसअघि संकेत गरेका छन्।

स्पेसएक्सले भविष्यमा यस्ता रोबोटलाई मंगल ग्रहसम्म पठाउने योजनासमेत अघि सारेको छ। त्यसैले चन्द्रमामा रोबोटमार्फत पूर्वाधार निर्माण र उत्पादनको अभ्यासलाई अझ टाढाको अन्तरिक्ष अभियानका लागि तयारीका रूपमा पनि हेरिएको छ।

चन्द्रमासम्म ठूलो परिमाणमा सामग्री पुर्‍याउन स्पेसएक्सको नयाँ पुस्ताको विशाल रकेट स्टारसिप महत्वपूर्ण हुने देखिन्छ। स्टारसिप अहिले विकास तथा परीक्षणको चरणमा रहेको छ र कम्पनीले यसलाई पृथ्वीको कक्षाभन्दा बाहिरका अभियानमा प्रयोग गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

स्पेसएक्सका प्रमुख वित्तीय अधिकारी ब्रेट जोनसेनका अनुसार स्टारसिपले फाल्कन ९ को तुलनामा निकै ठूलो पेलोड बोक्ने क्षमता विकास गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। साथै यसको प्रयोगबाट प्रक्षेपण लागतमा उल्लेख्य कमी ल्याउने कम्पनीको अपेक्षा छ।

कम्पनीले स्टारसिपको नियमित तथा ठूलो संख्यामा प्रक्षेपण गर्न आवश्यक पूर्वाधार पनि विस्तार गरिरहेको जनाएको छ। रकेट इन्जिन उत्पादन क्षमता वृद्धि, नयाँ निर्माणस्थलको विकास र थप प्रक्षेपण प्याड सञ्चालनमा ल्याउने कामलाई त्यसै योजनाको हिस्सा मानिएको छ।

स्पेसएक्सले भविष्यमा वर्षमा हजारौँ स्टारसिप उडान सञ्चालन गर्न सक्ने क्षमताको पूर्वाधार विकास गर्ने लक्ष्य लिएको छ। ठूलो संख्यामा प्रक्षेपण गर्न सके पृथ्वीबाट चन्द्रमा तथा अन्य अन्तरिक्ष गन्तव्यसम्म सामग्री ढुवानीको लागत घटाउन सकिने कम्पनीको अपेक्षा छ।

यही क्षमताको आधारमा चन्द्रमामा आवश्यक उपकरण, निर्माण सामग्री र रोबोट पुर्‍याउने तथा क्रमशः त्यहाँ उत्पादन पूर्वाधार स्थापना गर्ने योजना अघि बढाइएको हो।

स्पेसएक्सको चन्द्रमा कारखानाको अवधारणा सफल रूपमा कार्यान्वयन भएमा चन्द्रमाको भूमिका अनुसन्धान र वैज्ञानिक अध्ययनमा मात्र सीमित नहुन सक्छ। भविष्यमा चन्द्रमाबाटै उपग्रहका सामग्री, ऊर्जा प्रणाली तथा अन्य अन्तरिक्ष उपकरण उत्पादन गर्ने सम्भावना खुल्न सक्छ।

त्यससँगै चन्द्रमामा निर्माण भएको संरचनालाई अन्य ग्रह तथा गहिरो अन्तरिक्ष अभियानका लागि आधारका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना पनि रहनेछ।

यद्यपि यस्तो योजना कार्यान्वयन गर्न ठूलो प्राविधिक चुनौती, अत्यधिक लागत, चन्द्रमाको कठोर वातावरण, रोबोटिक प्रविधिको विश्वसनीयता र लामो दूरीको ढुवानी व्यवस्थापनजस्ता विषय समाधान गर्नुपर्ने हुन्छ। अहिलेका लागि यो स्पेसएक्सको दीर्घकालीन अवधारणा भए पनि कम्पनीले स्टारसिप, रोबोटिक्स र अन्तरिक्ष पूर्वाधारमा गरिरहेको लगानीले भविष्यमा चन्द्रमालाई उत्पादन तथा अन्तरिक्ष यातायातको केन्द्र बनाउने दिशामा आफ्नो रणनीति अघि बढाइरहेको संकेत गर्छ।