काठमाडाैं। मानिसले आफूलाई चिन्न थालेदेखि नै एउटा प्रश्नले उसलाई पछ्याइरहेको छ-हाम्रो आत्मा कहाँबाट आयो?

हामी जन्मिनुअघि हाम्रो अस्तित्व कहाँ थियो? मृत्यु भएपछि हाम्रो चेतना वा आत्मा कहाँ जान्छ? के आत्मा शरीरभन्दा अलग कुनै अस्तित्व हो? यदि आत्मा वास्तवमै शरीरभन्दा अलग छ भने, त्यो कहाँबाट आउँछ?

यी प्रश्नको निश्चित वैज्ञानिक उत्तर आजसम्म प्राप्त भएको छैन। तर संसारका विभिन्न धर्म, दर्शन र संस्कृतिले हजारौँ वर्षदेखि यी प्रश्नको आफ्नै तरिकाले उत्तर खोज्दै आएका छन्। कतिपय परम्पराले आत्मालाई कुनै अदृश्य आध्यात्मिक संसारबाट आएको मान्छन् भने कतिपयले यसलाई ब्रह्माण्डीय चेतनाको अंशका रूपमा व्याख्या गर्छन्।

आत्मा र प्रकृतिको सम्बन्ध

मानव सभ्यताको प्रारम्भिक चरणमा मानिसले प्रकृतिमा भएका धेरै घटनालाई अदृश्य शक्तिसँग जोडेर बुझ्थ्यो। यसैबाट ‘एनिमिज्म’ अर्थात् प्रकृतिका वस्तुहरूमा पनि आत्मा वा चेतना हुन्छ भन्ने विश्वास विकसित भएको मानिन्छ।

प्राचीन मानिसका लागि पहाड, नदी, जंगल, जनावर, रुख तथा आकाश केवल निर्जीव वस्तु थिएनन्। तिनमा कुनै न कुनै आत्मिक शक्ति रहेको विश्वास गरिन्थ्यो।

वर्षा, हावा, चट्याङ, आँधी र बाढीजस्ता प्राकृतिक घटनालाई पनि अदृश्य शक्तिको गतिविधिका रूपमा व्याख्या गरिन्थ्यो। पृथ्वी हल्लिँदा कुनै पृथ्वी-आत्मा सक्रिय भएको, पानीको ठूलो बहाव आउँदा पानीसँग सम्बन्धित कुनै शक्ति जिम्मेवार भएको विश्वास गरिन्थ्यो।

यसरी हेर्दा आध्यात्मिक संसारको अवधारणा मानिसको सभ्यतासँगै विकसित भएको देखिन्छ।

श्वास र आत्माको सम्बन्ध

मृत्युबारे मानिसले गरेको प्रारम्भिक अवलोकन अझ रोचक थियो। मानिस जीवित हुँदा सास फेर्छ, तर मृत्यु भएपछि श्वास रोकिन्छ। त्यसैले धेरै पुराना संस्कृतिमा श्वासलाई जीवन र आत्मासँग जोडियो।

अब्राहमिक धर्महरू-यहूदी, इसाई र इस्लाम-मा पनि जीवन र श्वासबीचको सम्बन्ध महत्वपूर्ण छ।

बाइबलको जेनेसिसमा परमेश्वरले मानिसलाई माटोबाट बनाएर उसको नाकमा जीवनको श्वास फुकिदिएको र मानिस जीवित आत्मा बनेको वर्णन पाइन्छ। यसले एउटा प्राचीन अवधारणालाई देखाउँछ-शरीर भौतिक हुन सक्छ, तर जीवन दिने तत्व भौतिक शरीरभन्दा बाहिरको हुन सक्छ।

आत्मा आकाशबाट आउँछ?

प्राचीन मानिसले रातको आकाश हेर्दा त्यहाँ असंख्य तारा र ग्रह देख्थ्यो। तर ती वस्तुको वास्तविक प्रकृति उसलाई थाहा थिएन। त्यसैले आकाशलाई देवता र अदृश्य शक्तिहरूको संसारका रूपमा बुझ्ने परम्परा विकसित भयो।

प्राचीन ग्रीक दर्शनमा समेत आत्मा र ताराबीच सम्बन्ध जोडिएको पाइन्छ। प्लेटोका केही दार्शनिक विचारलाई आधार मान्दा आत्मा तारासँग सम्बन्धित कुनै उच्च संसारबाट आएको र मृत्यु भएपछि पुनः त्यही दिशातर्फ फर्किने अवधारणा देखिन्छ।

यसले एउटा रोचक प्रश्न जन्माउँछ-यदि शरीर पृथ्वीबाट बनेको हो भने चेतना कहाँबाट आयो?

आज विज्ञानले हामीलाई ताराहरू, ग्रहहरू र ब्रह्माण्डबारे प्राचीन मानिसको कल्पनाभन्दा निकै बढी जानकारी दिएको छ। मानिस अन्तरिक्षमा पुगिसकेको छ। पृथ्वीको वायुमण्डलभन्दा बाहिर गएर पनि उसले कुनै परम्परागत अर्थको ‘स्वर्ग’ भेटेको छैन।

तर आध्यात्मिक विश्वास गर्नेहरूका लागि यसको अर्थ स्वर्ग छैन भन्ने हुँदैन। उनीहरू स्वर्ग वा आध्यात्मिक संसार भौतिक स्थान नभएर अर्को आयाममा रहेको हुन सक्ने तर्क गर्छन्।

अर्को आयामको सम्भावना

यहीँबाट ‘आध्यात्मिक आयाम’को अवधारणा अगाडि आउँछ।

के आत्मिक संसार पृथ्वीभन्दा माथि कतै रहेको ठाउँ होइन, बरु यही ब्रह्माण्डमा तर हाम्रो इन्द्रियले अनुभव गर्न नसक्ने अर्को आयाम हो?

अलौकिक घटना, भूतप्रेत, आत्माको उपस्थिति वा मृत्यु नजिकका अनुभवलाई व्याख्या गर्ने क्रममा कतिपय मानिसले यस्तै अवधारणा प्रस्तुत गर्छन्।

तर यहाँ विज्ञान र विश्वासबीच स्पष्ट सीमा छ। मानिसले विभिन्न किसिमका व्यक्तिगत तथा सांस्कृतिक अनुभवहरू वर्णन गरे पनि आत्मा वा आध्यात्मिक संसारको अस्तित्वलाई वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित गर्ने पुनरुत्पाद्य प्रमाण अहिलेसम्म स्थापित भएको छैन।

यसको अर्थ मानिसका सबै अनुभव झुटा हुन् भन्ने पनि होइन। यसको अर्थ केवल यति हो-अनुभव हुनु र वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित हुनु एउटै कुरा होइन।

यहूदी परम्पराको ‘गुफ’

आत्माको उत्पत्तिसम्बन्धी सबैभन्दा रहस्यमय अवधारणामध्ये एउटा यहूदी धार्मिक परम्परामा पाइने ‘गुफ’ हो।

‘गुफ’ शब्दको अर्थ हिब्रू भाषामा ‘शरीर’ भन्ने हुन्छ। केही ताल्मुदिक परम्परामा यसलाई जन्मिन बाँकी आत्माहरूको भण्डार वा निवाससँग जोडिएको छ।

यस अवधारणाअनुसार मानिसको आत्मा पृथ्वीमा जन्मिनुअघि कुनै आध्यात्मिक अवस्थामै रहेको हुन्छ। त्यसपछि उपयुक्त समयमा आत्मा मानव शरीरमा आउने मान्यता पाइन्छ।

यहूदी परम्पराका केही व्याख्यामा संसारमा जन्मिन बाँकी आत्माहरू ‘गुफ’मा रहेको र सबै आत्माहरू जन्मिएपछि मात्र मसीहको आगमन हुने विश्वाससँग यो अवधारणा जोडिन्छ।

यहाँ एउटा अत्यन्त रोचक विचार देखिन्छ-हामी जन्मिएपछि मात्र अस्तित्वमा आएका होइनौँ; हाम्रो आत्माको अस्तित्व जन्मअघि नै हुन सक्छ।

तर यो कुरा बुझ्दा एउटा महत्वपूर्ण तथ्य छुटाउन हुँदैन। ‘गुफ’को अवधारणा हिब्रू बाइबलमा प्रत्यक्ष रूपमा उल्लेखित सिद्धान्त होइन। यो मुख्यतः पछि विकसित भएको यहूदी ताल्मुदिक र कब्बालिस्टिक परम्परासँग सम्बन्धित अवधारणा हो।

कब्बालामा आत्माको रहस्य

यहूदी रहस्यवादी परम्परा कब्बालामा आत्माको विषय अझ गहिरो रूपमा प्रस्तुत हुन्छ।

कब्बालिस्टिक ग्रन्थहरूमा आत्मा, ईश्वर, ब्रह्माण्ड र मानव अस्तित्वबीचको सम्बन्धलाई रहस्यमय भाषामा व्याख्या गरिएको छ। केही परम्परागत व्याख्याअनुसार जन्मिन बाँकी आत्माहरूलाई ईश्वरको महिमासँग सम्बन्धित कुनै आध्यात्मिक अवस्थाबाट उत्पन्न भएको मानिन्छ।

यस दृष्टिकोणबाट हेर्दा मानव शरीर पृथ्वीमा अस्थायी आवासजस्तो देखिन्छ भने आत्मा त्यसमा प्रवेश गर्ने यात्रुजस्तो।

यस्तो अवधारणा संसारका अन्य धार्मिक परम्परामा पनि फरक–फरक रूपमा देखिन्छ।

हिन्दू दर्शनसँग तुलना

हिन्दू दर्शनमा आत्मा र पुनर्जन्मको अवधारणा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। आत्मालाई शरीरभन्दा अलग र नाशरहित तत्वका रूपमा हेर्ने परम्परा छ। शरीर परिवर्तनशील हुन्छ, तर आत्माको यात्रा निरन्तर रहने विश्वास गरिन्छ।

यसमा ‘हामी को हौँ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर शरीरभन्दा गहिरो तहमा खोजिन्छ।

यद्यपि कब्बालाको ‘गुफ’ र हिन्दू दर्शनको आत्मा एउटै अवधारणा होइनन्। दुवै परम्पराले जन्मअघि र मृत्युपछिको अस्तित्वबारे प्रश्न उठाए पनि तिनका धार्मिक तथा दार्शनिक आधार फरक छन्।

विज्ञानले के भन्छ?

आधुनिक विज्ञानले मानिसको चेतनालाई मस्तिष्कसँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित देखाएको छ। स्मृति, भावना, निर्णय, व्यक्तित्व र चेतनासँग सम्बन्धित धेरै प्रक्रिया मस्तिष्कका गतिविधिसँग जोडिएका छन्।

तर चेतना वास्तवमा के हो भन्ने प्रश्न अझै पूर्ण रूपमा समाधान भएको छैन।

हामी मस्तिष्कका धेरै प्रक्रिया बुझ्न सक्छौँ, तर ‘म आफैँ भएको अनुभव’ कहाँबाट आउँछ भन्ने प्रश्न अझै दर्शन र विज्ञान दुवैका लागि चुनौतीपूर्ण छ।

यही खाली ठाउँमा आत्मा, चेतना र आध्यात्मिक ब्रह्माण्डसम्बन्धी बहसहरू जन्मिन्छन्।

के हाम्रो आत्मा कुनै आध्यात्मिक ब्रह्माण्डबाट आएको हो?

यसको निश्चित उत्तर अहिले हामीसँग छैन।

धर्मले विश्वासका आधारमा उत्तर दिन्छ। दर्शनले तर्कका आधारमा प्रश्न गर्छ। विज्ञानले प्रमाण खोज्छ।

सायद यही कारण आत्माको प्रश्न हजारौँ वर्षदेखि जीवित छ।

हामी ताराहरूबाट बनेका पदार्थबाट बनेका हौँ भन्ने वैज्ञानिक तथ्य रोचक छ। हाम्रो शरीरमा रहेका धेरै तत्व कुनै समय ताराहरूभित्र बनेका थिए। तर त्यसबाट हाम्रो चेतना पनि कुनै आध्यात्मिक ब्रह्माण्डबाट आएको प्रमाणित हुँदैन।

त्यसैले अहिलेको सबैभन्दा इमानदार निष्कर्ष यही हुन सक्छ-आत्माको उत्पत्ति मानव ज्ञानको सबैभन्दा पुरानो र अझै अनसुल्झिएको रहस्य हो।

‘गुफ’को कथा होस्, प्लेटोको तारासम्बन्धी दर्शन होस्, हिन्दू दर्शनको आत्मा होस् वा आधुनिक विज्ञानको चेतनासम्बन्धी खोज-यी सबैले एउटै गहिरो प्रश्नतर्फ संकेत गर्छन्:

हामी केवल शरीर हौँ, कि शरीरभित्र कुनै यस्तो अस्तित्व पनि छ जसको यात्रा हाम्रो जन्मभन्दा धेरै अगाडिदेखि सुरु भएको थियो?

सायद यसको उत्तर हामीले अहिलेसम्म भेटेका छैनौँ।

र सम्भवतः यही अनिश्चितताले मानिसलाई हजारौँ वर्षदेखि आकाशतर्फ हेर्न, मृत्युबारे सोच्न र आफूभित्रको ‘म’लाई खोजिरहन प्रेरित गरिरहेको छ।