भक्तपुर । श्रावण शुक्ल पञ्चमी अर्थात् नागपञ्चमी नजिकिँदै गर्दा भक्तपुरको याँछेस्थित नवदुर्गाको थछेंमा चहलपहल बढेको छ।

बजारमा मेसिनबाट छापिएका रंगीचंगी नागका पोस्टर सहजै पाइन्छन्। तर ७३ वर्षीया चेतकुमारी चित्रकार भने अहिले पनि आफ्नै हातले नागका परम्परागत चित्र बनाउन व्यस्त छिन्।

उनको अगाडि नागको चित्र छ। हातमा कुची छ। छेउमै उनले परम्परागत विधिबाट आफैँ तयार पारेका रङ छन्। वरिपरि आधुनिक प्रविधिबाट छापिएका पोस्टरहरू भए पनि चेतकुमारीका लागि नागको एउटा चित्र तयार गर्नु सामान्य काम होइन। यो उनको जीवनसँग जोडिएको कला हो, पुर्खाले छाडेर गएको परम्परा हो र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कृति जोगाउने प्रयास हो।

२०१० सालमा जन्मिएकी चेतकुमारीले २१ वर्षको उमेरदेखि देवीदेवता र नागका मौलिक चित्र बनाउन थालेकी हुन्। नवदुर्गा गणका मुकुन्डा बनाउने पूर्ण चित्रकारसँग विवाह भएपछि ससुराको आग्रहमा उनले पुर्ख्यौली कामलाई निरन्तरता दिइन्। त्यसयता पाँच दशकभन्दा बढी समय उनको जीवन यही कलासँग जोडिएको छ।

नागपञ्चमीमा घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँसेर पूजा गर्ने परम्परा नेवा: समुदायमा पुरानै हो। नागको पूजा गरेमा सर्प, बिच्छीजस्ता विषालु जीवबाट जोगिनुका साथै चट्याङ, आगलागीजस्ता विपत्तिबाट समेत रक्षा हुने जनविश्वास छ।

घरको ढोकामा टाँसिने नागको चित्र हेर्दा सामान्य कागजको टुक्राजस्तो लाग्न सक्छ। तर त्यसको पछाडि पुस्तौँ पुरानो कला, सीप र धार्मिक विश्वास जोडिएको हुन्छ।

पहिले चेतकुमारी काठको ब्लक प्रयोग गरेर कागजमा हातैले नाग तथा देवीदेवताका चित्र छाप्थिन्। त्यसमा रङ भर्न पनि प्राकृतिक तथा परम्परागत विधिबाट तयार पारिएका रङ प्रयोग हुन्थे।

तर पछिल्लो करिब १५ वर्षयता बजारमा मेसिनबाट छापिएका तयारी पोस्टर सहज रूपमा उपलब्ध हुन थालेपछि हातले बनाइने मौलिक चित्रको माग घट्दै गएको छ। सस्तो, छिटो र सजिलै पाइने भएकाले धेरैको रोजाइ मेसिनबाट छापिएका पोस्टरतर्फ गएको चेतकुमारीको अनुभव छ।

यसले परम्परागत हस्तनिर्मित चित्रको बजार साँघुरो बनाउँदै लगेको छ।

उमेर बढ्दै गएपछि पहिलेझैँ लामो समयसम्म हातले काम गर्न कठिन हुन थालेपछि चेतकुमारीले प्रविधिलाई पनि आफ्नो सीपसँग जोडिन्। अहिले देवीदेवताका तस्बिर कम्प्युटरबाट श्यामश्वेत रूपमा छपाउँछिन् र त्यसमा आफ्नै हातले रङ भर्छिन्। रङ भने सकेसम्म परम्परागत विधिबाट आफैँ तयार पार्छिन्।

उनका लागि प्रविधि परम्पराको विकल्प होइन। बरु बदलिँदो समयमा पुरानो सीपलाई जोगाइराख्ने एउटा माध्यम बनेको छ।

चेतकुमारीको काम नागपञ्चमीका लागि नागचित्र बनाउनेमा मात्र सीमित छैन। एउटा पर्व सकिन नपाउँदै उनको अर्को पर्वका लागि तयारी सुरु हुन्छ।

नागपञ्चमीसँगै उनको वर्षभरिको कला यात्रा सुरु हुन्छ। त्यसपछि गाईजात्राका लागि आवश्यक चित्र तथा सामग्री तयार गर्नुपर्ने हुन्छ। चथापूजा अर्थात् गणेश चतुर्थीका लागि गणेशका मूर्ति तथा चित्र तयार पार्छिन्। दशैँका लागि देवीदेवताका चित्रमा रङ भर्न थाल्छिन्। दशैँ सकिन नपाउँदै तिहारका लागि लक्ष्मीका चित्र रंगाउन उनी व्यस्त हुन्छिन्।

यसरी उनका हात वर्षभरि नै कुनै न कुनै पर्व, संस्कृति र परम्परासँग जोडिइरहन्छन्।

उनले बनाउने चित्रमा रङ र आकृतिमात्र हुँदैनन्। त्यसमा नेवा: समुदायको धार्मिक विश्वास, सांस्कृतिक अभ्यास र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको कलाको कथा पनि जोडिएको हुन्छ।

बजारमा मेसिनबाट छापिएका आकर्षक पोस्टरको संख्या बढे पनि चेतकुमारीलाई हातले बनाएको चित्रको महत्व कम भएको लाग्दैन। उनका लागि हातले बनाएको चित्रमा मौलिकता र सांस्कृतिक मूल्य हुन्छ।

दशकौँदेखि गर्दै आएको कामलाई उनले केवल जीविकोपार्जनको माध्यमका रूपमा हेरेकी छैनन्। ससुराको आग्रहमा सुरु गरेको काम विस्तारै उनको जीवनको अभिन्न हिस्सा बन्यो। सुरुमा जिम्मेवारीका रूपमा थालेको काम पछि उनको रुचि र पहिचान बन्यो।

त्यसैले बजारमा माग घटे पनि उनले यो कला छाडिनन्। हरेक वर्ष नागपञ्चमी आउँदा उनी फेरि नागका चित्र बनाउन थाल्छिन्।

मेसिनबाट बनेका पोस्टरले बजार ढाकिरहँदा पनि आफ्नै हातले एउटा मौलिक चित्र तयार पारेर परम्पराको धागो नटुटोस् भन्ने उनको प्रयास हुन्छ।

चेतकुमारीको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता बजारको कमी मात्र होइन, आफ्नो सीपको पुस्तान्तरण नहुनु पनि हो।

पाँच दशकभन्दा बढी समय लगाएर सिकेको सीप आफूपछि कसले सम्हाल्ने भन्ने उनलाई चिन्ता छ। परिवारका नयाँ पुस्ताका सदस्यले यो काममा खासै चासो नदेखाएको उनको अनुभव छ।

परम्परागत कला पुस्ताबाट पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको हुन्छ। तर नयाँ पुस्ताको प्राथमिकता बदलिँदै गएको छ। डिजिटल प्रविधिले चित्र बनाउन र छाप्न सहज बनाएको छ। यस्तो अवस्थामा हातको सीप र परम्परागत ज्ञान हराउने जोखिम पनि बढेको छ।

चेतकुमारीको चिन्ता यहीँबाट सुरु हुन्छ,उनीपछि नागका मौलिक चित्र कसले बनाउला?

कुची समाउने हात रोकिएपछि, परम्परागत रङ तयार पार्ने अभ्यास हराएपछि र काठको ब्लकबाट हातैले चित्र छाप्ने सीप हराएपछि त्यसलाई फेरि पुरानै अवस्थामा फर्काउन सजिलो नहुन सक्छ।

त्यसैले नयाँ पुस्ताका कसैले यो कला सिकिदिए हुन्थ्यो भन्ने उनको चाहना छ।

डिजिटल प्रविधिले चित्र बनाउन निकै सजिलो बनाएको छ। कम्प्युटरमा केही क्षणमै डिजाइन तयार हुन्छ। मेसिनबाट सयौँ प्रति छाप्न सकिन्छ। तर चेतकुमारीको हातबाट तयार हुने एउटा चित्रमा प्रविधिले तुरुन्तै दिन नसक्ने कुरा छ—समय, श्रम, सीप र पुस्तौँको अनुभव।

आज उनका हातमा पहिलेको जस्तो बल छैन। आँखाले पनि लामो समयसम्म सूक्ष्म काम गर्न सहज मान्दैन। तर नागपञ्चमी नजिकिँदा उनको मनमा फेरि उही उत्साह जाग्छ।

हरेक वर्ष नागको चित्र बनाउनु उनका लागि एउटा काम पूरा गर्नु मात्र होइन। आफ्नो जीवनसँग जोडिएको परम्परालाई अर्को एक वर्षसम्म जीवित राख्नु पनि हो।

त्यसैले डिजिटल पोस्टरको भीडमा चेतकुमारीको हातले रंगिएको एउटा नागचित्र आफैँमा एउटा सांस्कृतिक दस्तावेज बनेको छ।

उनको कुची चलिरहेसम्म त्यो परम्परा पनि चलिरहेकै छ।

तर प्रश्न अझै उही छ,चेतकुमारीपछि त्यो कुची कसले समात्ने?

यही प्रश्नले नेपालको मौलिक हस्तकला संरक्षण र पुस्तान्तरणको आवश्यकता सम्झाउँछ।

चेतकुमारीजस्ता ज्येष्ठ कलाकारको सीप अभिलेखीकरण गर्ने, नयाँ पुस्तालाई सिकाउने र हस्तनिर्मित कलाका लागि बजार सिर्जना गर्ने प्रयास हुन सके मात्र डिजिटल युगमा पनि यस्ता मौलिक परम्परा हराउनबाट जोगाउन सकिन्छ।