काठमाडौं । राजनीतिमा असहमति हुन्छ, आलोचना हुन्छ, विरोध र विमति पनि हुन्छ । लोकतन्त्रमा यी कुरा अस्वाभाविक होइनन् । बरु, स्वस्थ लोकतन्त्रका लागि यी आवश्यक पक्ष हुन् । तर राजनीतिक असहमतिको जवाफ तथ्य, तर्क र विचारबाट दिनुपर्छ । एआईबाट बनाइएको नक्कली तस्बिर, गालीगलौज र धम्कीबाट होइन ।

अहिले सामाजिक सञ्जालमा देखिएको एउटा घटनाले यही प्रश्न गम्भीर रूपमा उठाएको छ ।

नेकपा एमालेका अध्यक्ष तथा पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको बाढी प्रभावित क्षेत्रको भ्रमणलाई लिएर एआईको सहायतामा बनाइएको एउटा कृत्रिम तस्बिर सामाजिक सञ्जालमा भाइरल बनाइएको छ । उक्त तस्बिरमा ओलीको गलामा जुत्ताको माला लगाइएको र अनुहारमा कालोमोसो दलिएको देखिन्छ । तर तथ्य जाँचबाट उक्त तस्बिर वास्तविक नभई एआईबाट निर्मित भएको पुष्टि भएको छ ।

ओली केही दिनअघि धादिङ र नुवाकोटका बाढी प्रभावित क्षेत्रको स्थलगत अवलोकनमा पुगेका थिए । त्यहाँको अवस्था अवलोकन गरेपछि उनले उद्धार तथा राहतमा सरकारको भूमिका प्रभावकारी नभएको भन्दै आलोचना गरेका थिए । त्यसपछि एक भारतीय पत्रकारलाई दिएको उनको अन्तर्वार्ता सार्वजनिक भयो । यही घटनाक्रमको आसपासमा ओलीलाई अपमानित देखाउने उक्त कृत्रिम तस्बिर सामाजिक सञ्जालमा फैलाइएको देखिन्छ ।

रोचक कुरा के छ भने, उक्त तस्बिर सुरुमा ‘बुद्ध मगर’ नामको प्रोफाइलबाट सार्वजनिक भएको देखिन्छ । सामाजिक सञ्जालमा उपलब्ध उनका पोस्टहरू हेर्दा उनी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का कट्टर समर्थकका रूपमा प्रस्तुत भएको देखिन्छ । उनका केही पोस्टमा प्रयोग भएको भाषा र अभिव्यक्ति भने राजनीतिक बहसभन्दा निकै तलको देखिन्छ ।

ओलीको उक्त तस्बिर पोस्ट गर्दै उनले लेखेका छन्, ‘रसुवामा स्वागत राम्रै भेटेछ, हत्यारा देशद्रोही ओलीले ।’

त्यसपछि पनि उनले ओली र एमाले नेता महेश बस्नेतको तस्बिर राखेर आपत्तिजनक भाषामा टिप्पणी गरेका छन् । उनले लेखेका छन्, ‘ए, एमालेको भाइरस केपी ओलीको झट्केलो जेठो छोरो भोगटे महेश बस्नेत… ? बाढीपीडितका लागि भनेर उठाएको राहत ट्रमा सेन्टरमा आर्मी, पुलिसले खाएर मोज गर्दैछन् त ? भनेको, प्रमाण लिएर आऊ, देखाऊ ।’

उक्त पोस्टमा उनले नेपाल प्रहरीको फेसबुक पेजलाई समेत मेन्सन गरेका छन् ।

उनले सार्वजनिक गरेको ओलीको कृत्रिम तस्बिर सामाजिक सञ्जालमा फैलियो । त्यसपछि टेकपानाले गरेको तथ्य जाँचमा उक्त तस्बिर एआईबाट निर्मित भएको दाबी गरिएको छ । तथ्य जाँच सार्वजनिक भएपछि पनि उनले आफ्नो पोस्टप्रति कुनै पश्चात्ताप नदेखाउँदै थप आक्रामक अभिव्यक्ति दिएका छन् ।

उनले लेखेका छन्, ‘यो मेरो काम उत्कृष्ट, सम्मानजनक र सुहाएको पनि छ । यत्तिले पुग्दैन, ७६+ जना जेन जी भाइबहिनीको खुन चुस्ने हत्यारा ओलीलाई अझै दनक दिने हो… ?’

त्यसै पोस्टमा उनले ओलीमाथि भ्रष्टाचार, लुटतन्त्र, घुसखोरी र राज्यको ढुकुटी रित्याएको जस्ता गम्भीर आरोपसमेत लगाएका छन् । ‘अझै दनक दिने हो । यो त सुरुवात मात्रै हो,’ भन्दै उनले आफ्नो अभियान जारी राख्ने संकेत गरेका छन् ।

यति मात्र होइन, उनले गृहमन्त्री सुधन गुरुङलाई समेत मेन्सन गर्दै लेखेका छन्, ‘यदि गृहमन्त्री सुधन गुरुङको विरोधमा एमाले सडकमा आउँछ भने, सुदनको समर्थनमा हामी जनता र जेन-जी पनि सडकमा उत्रिनुपर्छ । गो अन, गृहमन्त्रीज्यू, जनता तपाईंको साथमा छन् ।’

लगातार यस्ता अभिव्यक्ति सार्वजनिक गर्ने व्यक्ति अहिले पनि सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय देखिन्छन् । अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता संविधानले सुनिश्चित गरेको मौलिक अधिकार हो । तर अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अर्थ कसैको चरित्रहत्या गर्ने, झुटो वा कृत्रिम सामग्री फैलाउने, अपमानजनक भाषा प्रयोग गर्ने अथवा धम्की दिने छुट भने होइन । असहमतिको नाममा मर्यादाको सबै सीमा नाघ्ने प्रवृत्तिले अन्ततः अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताकै अर्थ कमजोर बनाउँछ ।

यस घटनाको अर्को गम्भीर पक्ष के हो भने, उक्त सामग्री सामाजिक सञ्जालमा रास्वपाको नाममा सञ्चालित विभिन्न फेसबुक पेज तथा समूहहरूमा समेत व्यापक रूपमा प्रचार भएको देखिन्छ । यहीँबाट एउटा गम्भीर राजनीतिक प्रश्न जन्मिन्छ, कुनै नेताको विचार वा अभिव्यक्ति मन नपरेपछि त्यसको प्रतिवाद गर्ने रास्वपाको राजनीतिक संस्कार यही हो ?

रास्वपा नयाँ राजनीतिक संस्कारको वाचा गर्दै उदाएको दल हो । पुराना दलको शैली, राजनीतिक संरक्षण, भ्रष्टाचार र दण्डहीनताको विरोध गरेर उसले आफ्नो राजनीतिक औचित्य स्थापित गरेको हो । त्यसैले उसका समर्थक वा उसको नाममा सञ्चालित सामाजिक सञ्जालका पेज तथा समूहमा देखिने व्यवहार पनि त्यही ‘नयाँ राजनीतिक संस्कार’सँग मेल खानुपर्ने हो ।

तर कुनै नेताको आलोचनाको जवाफ एआईबाट बनाइएको झुटो तस्बिरमार्फत दिनु नयाँ राजनीतिक संस्कार होइन । त्यस्तो सामग्रीलाई अझ ठूलो समूहमा फैलाउनु त झन् राजनीतिक बहस हुँदै होइन । यो व्यक्तिको सार्वजनिक छवि र प्रतिष्ठामाथि डिजिटल माध्यमबाट प्रहार गर्ने प्रवृत्ति हो ।

अझ चिन्ताजनक पक्ष सामाजिक सञ्जालमा बढ्दै गएको गालीगलौज र धम्कीको भाषा हो । सरकारको आलोचना गर्नेहरू हुन् वा राजनीतिक विरोधी, असहमति जनाउनेबित्तिकै आमाचकारी गाली गर्ने, तल्लो स्तरका शब्द प्रयोग गर्ने र धम्की दिने प्रवृत्ति बढिरहेको छ । आफ्ना राजनीतिक विरोधीलाई मान्छे नै नठान्ने यस्तो प्रवृत्तिले लोकतान्त्रिक बहसलाई अन्ततः कहाँ पुर्‍याउँछ ?

प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह स्वयंले सामाजिक सञ्जालमा अराजक गतिविधि गर्नेहरूलाई अपराधीको संज्ञा दिँदै कारबाहीको चेतावनी दिएका छन् । तर यस्तो चेतावनी त्यतिबेला मात्र अर्थपूर्ण हुन्छ, जब सत्ता, सरकार वा राजनीतिक दलसँग नजिक रहेका व्यक्तिले गर्ने यस्तै गतिविधिमा पनि समान मापदण्ड लागू हुन्छ ।

रास्वपाले आफूलाई अरूभन्दा फरक राजनीतिक शक्ति दाबी गर्छ भने उसले एउटा कुरा स्पष्ट गर्नुपर्छ, आफ्नो नाममा सञ्चालित पेज, समूह वा समर्थकबाट फैलाइने गलत सूचना, नक्कली सामग्री, चरित्रहत्या र धम्कीप्रति उसको धारणा के हो ?

किनभने लोकतन्त्रमा विरोधीलाई हराउने सबैभन्दा बलियो हतियार गाली होइन, तर्क हो । नक्कली तस्बिर होइन, तथ्य हो । धम्की होइन, जनमत हो ।

रास्वपाले पुरानो राजनीतिक संस्कारको विरोध गर्दै आफूलाई नयाँ विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गरेको हो भने अब परीक्षा उसकै छ । विरोधीको गल्ती देखाउने नाममा आफैं त्यही गलत संस्कारको अभ्यास गर्ने हो भने ‘नयाँ राजनीति’ र ‘पुरानो राजनीति’बीचको फरक कहाँ रहन्छ?