काठमाडौं । अन्तरिक्षमा सानो आकारको एउटा खगोलीय पिण्डको गोलाकार संरचना वैज्ञानिकहरूले सोचेभन्दा धेरै रहस्यमय देखिएको छ। जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपले गरेको अध्ययनपछि चारिक्लो नामको उक्त पिण्डबारे नयाँ तथ्य बाहिर आएको हो।

चारिक्लो शनि र अरुण ग्रहको बीचमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ। पृथ्वी र सूर्यबीचको दूरीभन्दा करिब १७ गुणा टाढा रहेको चारिक्लोको चौडाइ करिब २५० किलोमिटर मात्र छ। आकारमा सानो भए पनि यसका दुईवटा बाक्ला गोलाकार संरचना छन्।

सौर्यमण्डलमा गोलाकार संरचना भन्नासाथ शनिको नाम आउँछ। तर शनि मात्र होइन, अरुण, वरुण र बृहस्पतिमा पनि यस्ता संरचना छन्। चारिक्लो र यसभन्दा पनि सानो खगोलीय पिण्ड काइरोनको अध्ययनले साना पिण्डमा समेत यस्तो संरचना बन्न सक्ने देखाएको छ।

चारिक्लोको गोलाकार संरचना पहिलोपटक सन् २०१३ मा पत्ता लागेको थियो। अहिले जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपबाट गरिएको अध्ययनले भने त्यसलाई थप रहस्यमय बनाइदिएको छ।

स्पेनको इन्स्टिच्युट अफ एस्ट्रोफिजिक्स अफ अन्डालुसियाका अनुसन्धानकर्ताहरूले सन् २०२२ को अक्टोबरमा चारिक्लोको अध्ययन गरेका थिए। त्यसका लागि ‘स्टेलर अकल्टेसन’ प्रविधि प्रयोग गरिएको थियो। कुनै खगोलीय पिण्ड ताराको अगाडिबाट गुज्रिँदा ताराको प्रकाशमा आउने कमी मापन गर्ने विधिलाई स्टेलर अकल्टेसन भनिन्छ।

अनुसन्धान टोलीका प्रमुख पाब्लो सान्तोस–सान्जका अनुसार पछिल्लो एक दशकमा भएका अन्य अवलोकनसँग जेम्स वेबबाट प्राप्त तथ्यांक तुलना गर्दा चारिक्लोका दुई गोलाकार संरचनामा अनौठो परिवर्तन देखिएको छ।

भित्री गोलाकार संरचना पहिलेभन्दा धेरै अपारदर्शी भएको छ भने बाहिरी संरचना झन् पारदर्शी बनेको देखिएको छ।

वैज्ञानिकहरूका लागि यही परिवर्तन अहिले चासोको विषय बनेको छ। साना खगोलीय पिण्डका यस्ता संरचना तुलनात्मक रूपमा स्थिर हुन्छन् भन्ने यसअघिको बुझाइलाई नयाँ तथ्यले चुनौती दिएको छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार अब चारिक्लोको गोलाकार संरचना कसरी बने, समयसँगै कसरी परिवर्तन भइरहेका छन् र तिनलाई स्थिर राख्ने शक्ति वा प्रक्रिया के हो भन्नेबारे पुनर्विचार गर्नुपर्ने भएको छ।

तर यसको कारण भने अहिलेसम्म पत्ता लागिसकेको छैन।

चारिक्लोको अध्ययन सौर्यमण्डलका साना पिण्ड र तिनका गोलाकार संरचना बुझ्न मात्र होइन, जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपकै क्षमताका हिसाबले पनि महत्वपूर्ण मानिएको छ।

अवलोकनका लागि चारिक्लोको कक्ष, ताराको वास्तविक स्थान र जेम्स वेबको आफ्नै कक्षबारे अत्यन्तै सटीक जानकारी आवश्यक थियो।

यसमा युरोपियन स्पेस एजेन्सीको ‘गाइया’ अभियानबाट प्राप्त ताराको स्थानसम्बन्धी तथ्यांक प्रयोग गरिएको थियो। जेम्स वेब सूर्यबाट करिब १५ लाख किलोमिटर टाढा रहेको एल–२ ल्याग्रान्ज बिन्दु वरिपरि घुमिरहेको छ।

अध्ययनका क्रममा चारिक्लो जेम्स वेबको तुलनामा करिब २.५ किलोमिटर प्रतिसेकेन्डको गतिमा गुज्रिरहेको थियो। पृथ्वीका लागि यो निकै तीव्र गति भए पनि सौर्यमण्डलका अन्य तीव्र गतिका पिण्डको तुलनामा भने कम हो।

यही तुलनात्मक रूपमा कम गतिले चारिक्लोका गोलाकार संरचनालाई अहिलेसम्मकै सूक्ष्म विवरणमा अध्ययन गर्ने अवसर दिएको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।

चारिक्लो निकै सानो र पृथ्वीबाट धेरै टाढा रहेकाले जेम्स वेबले समेत त्यसको प्रत्यक्ष तस्बिर खिच्न सक्दैन। त्यसैले वैज्ञानिकहरू अझै पनि स्टेलर अकल्टेसनकै माध्यमबाट चारिक्लो र त्यसका गोलाकार संरचनाको रहस्य खोतलिरहेका छन्।