के हो प्यानिक अट्याक?
काठमाडौं। मानिस बाहिरबाट हेर्दा सबै सामान्य देखिन्छ। हाँसिरहेको हुन्छ, बोलिरहेको हुन्छ र आफ्नो दैनिक काममा व्यस्त हुन्छ।
तर उसको मनभित्र कस्तो उथलपुथल चलिरहेको छ भन्ने कुरा अरूले थाहा पाउन सक्दैनन्। अचानक मुटु जोडले धड्किन थाल्छ। सास फेर्न गाह्रो हुन्छ। छाती भारी हुन्छ, शरीरबाट पसिना छुट्छ र हातखुट्टा काँप्न थाल्छन्। मनमा त्रास हुन्छ- म मर्छु कि?
यस्तो अवस्थालाई प्यानिक अट्याक भनिन्छ। कुनै स्पष्ट खतरा नहुँदा पनि यस्तो समस्या देखिन सक्छ। काम गरिरहेका बेला, यात्रा गर्दा, भीडभाडमा हिँड्दा वा घरमै आराम गरिरहेका बेला पनि प्यानिक अट्याक आउन सक्छ। कतिपय मानिस राति निदाइरहेका बेला अचानक ब्युँझिँदा पनि यस्तो अनुभव गर्छन्।
प्यानिक अट्याक हुँदा मुटुको धड्कन असामान्य रूपमा बढ्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, छाती दुख्ने, टाउको घुम्ने र बेहोस हुन्छु कि भन्ने महसुस हुनेजस्ता लक्षण देखिन्छन्। कतिपयलाई आफ्नो शरीरमाथिको नियन्त्रण गुम्दै गएको जस्तो लाग्छ। आफूलाई हृदयाघात भएको वा अब बाँचिँदैन भन्ने डरले अवस्था झन् तनावपूर्ण बन्न सक्छ।
यस्तो आक्रमणको तीव्रता केही मिनेटमै उच्च बिन्दुमा पुग्छ र प्रायः केही समयपछि बिस्तारै कम हुँदै जान्छ। प्यानिक अट्याक आफैँमा सामान्यतया ज्यान लिने अवस्था होइन। तर छाती दुख्ने वा सास फेर्न गाह्रो हुने समस्यालाई प्यानिक अट्याक ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। विशेषगरी पहिलो पटक यस्तो भएमा चिकित्सकीय जाँच आवश्यक हुन्छ।
प्यानिक अट्याक आउनुको एउटै निश्चित कारण हुँदैन। मानसिक तनाव, अत्यधिक चिन्ता, विगतका पीडादायी अनुभव, पारिवारिक आनुवंशिक प्रभाव र मस्तिष्कको डरसम्बन्धी प्रतिक्रियाले यसमा भूमिका खेल्न सक्छन्। कामको दबाब, आर्थिक समस्या, पारिवारिक जिम्मेवारी, सम्बन्धमा आउने उतारचढाव र भविष्यको अनिश्चितताले पनि मानसिक तनाव बढाउन सक्छन्।
कतिपय मानिस आफ्नो समस्या अरूलाई सुनाउँदैनन्। मनका कुरा दबाएर राख्छन् र सबै जिम्मेवारी आफैँले पूरा गर्न खोज्छन्। लामो समयसम्मको तनावले मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ। यद्यपि तनाव भएका सबैलाई प्यानिक अट्याक हुन्छ भन्ने होइन। चिया–कफीमा पाइने क्याफिनको अत्यधिक सेवन, धूम्रपान, मदिरा र निद्राको कमीले पनि यसको जोखिम वा लक्षण बढाउन सक्छ।
राति निदाइरहेका बेला अचानक प्यानिक अट्याक आउनु झन् डरलाग्दो अनुभव हुन सक्छ। कुनै नराम्रो सपना नदेखीकनै निद्रा खुल्छ। मुटु तीव्र गतिमा धड्किरहेको हुन्छ, शरीर पसिनाले भिजेको हुन्छ र सास फेर्न कठिन महसुस हुन्छ। वरिपरि सबै सामान्य भए पनि केही नराम्रो हुन लागेको जस्तो लाग्छ। फेरि निदाउँदा त्यही समस्या दोहोरिने डरले निद्रासमेत प्रभावित हुन सक्छ।
बारम्बार यस्तो अनुभव भएपछि मानिस आफ्नो शरीरका सामान्य परिवर्तनदेखि पनि डराउन थाल्छ। मुटु अलिकति छिटो धड्किँदा पनि गम्भीर रोग लाग्यो कि भन्ने शंका हुन्छ। यही डरले विस्तारै उसको दैनिक काम, सम्बन्ध र सामाजिक जीवनमा असर पार्न सक्छ।
प्यानिक अट्याक भएको अवस्थामा सम्भव भएसम्म शान्त ठाउँमा बस्नुपर्छ। हतारमा आत्तिने वा आफूलाई थप तनाव दिने काम गर्नु हुँदैन। नाकबाट बिस्तारै सास तान्ने र मुखबाट विस्तारै बाहिर फाल्ने गर्नुपर्छ। सास फेर्ने क्रम सहज र नियमित राख्न प्रयास गर्नुपर्छ।
त्यसैगरी, आफ्नो ध्यान वर्तमान अवस्थामा केन्द्रित गर्न सकिन्छ। आँखाले देखेका पाँचवटा वस्तु पहिचान गर्ने, छुन सकिने चारवटा वस्तुमा ध्यान दिने र वरिपरि सुनिने तीनवटा आवाज छुट्याउने अभ्यासले डरबाट ध्यान हटाउन सहयोग गर्न सक्छ। काँध, घाँटी र हातका मांसपेशीलाई बिस्तारै खुकुलो पार्नुका साथै विश्वासिलो व्यक्तिसँग आफ्नो अवस्था साझा गर्नु पनि उपयोगी हुन्छ।
प्यानिक अट्याक मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित समस्या हो। त्यसैले यसलाई लाज वा सामाजिक प्रतिष्ठासँग जोडेर हेर्नु हुँदैन। बारम्बार यस्तो समस्या देखिएमा मनोचिकित्सक वा योग्य स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिनुपर्छ।
कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी (सीबीटी) प्यानिक अट्याक व्यवस्थापनको प्रभावकारी उपचार विधिमध्ये एक हो। आवश्यकताअनुसार चिकित्सकले औषधिसमेत सिफारिस गर्न सक्छन्। नियमित व्यायाम, पर्याप्त निद्रा, सन्तुलित खानपान र क्याफिनको सेवन कम गर्दा पनि समस्या व्यवस्थापनमा सहयोग पुग्न सक्छ।
यस्तो समस्या भोगिरहेका व्यक्तिलाई ‘किन डराएको ?’, ‘केही भएको छैन’ वा ‘मन बलियो बनाऊ’ भनेर उनीहरूको पीडालाई सामान्य ठान्नु हुँदैन। उनीहरूलाई उपदेशभन्दा बुझाइ, आलोचनाभन्दा साथ र बेवास्ताभन्दा सहयोग आवश्यक हुन्छ।
कहिलेकाहीँ मानिसको सबैभन्दा ठूलो संघर्ष बाहिर होइन, आफ्नै मनभित्र चलिरहेको हुन्छ। अनुहारमा मुस्कान भए पनि मनभित्र डरको ठूलो आँधी चलिरहेको हुन सक्छ। त्यसैले मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि शारीरिक स्वास्थ्यजत्तिकै महत्त्व दिन आवश्यक छ। आफूलाई समस्या परेको छ भने सहयोग मागौँ र अरू कसैले यस्तो पीडा भोगिरहेको छ भने उसको कुरा सुनौँ।
प्यानिक अट्याक उपचार र व्यवस्थापन गर्न सकिने अवस्था हो। समयमै उचित उपचार र सहयोग पाए यसबाट प्रभावित व्यक्ति पुनः सामान्य र आत्मविश्वासपूर्ण जीवनमा फर्कन सक्छ।
