काठमाडौं। जगद्गुरु रामभद्राचार्य सन् १९५० जनवरी १४ मकर संक्रान्ति मा भारतको उत्तर प्रदेश राज्यको जौनपुर जिल्लाको साण्डीखुर्द गाउँमा जन्मिएका एक अत्यन्त विलक्षण प्रतिभाका धनी, विद्वान्, शिक्षाविद्, बहुभाषाविद्, साहित्यकार, दार्शनिक, प्रवचनकार तथा हिन्दू धर्मगुरु हुन्। उनको पूर्वाश्रम नाम गिरिधर मिश्र हो।

उनी वसिष्ठ गोत्रीय सरयूपारीण ब्राह्मण परिवारमा जन्मिएका थिए, जहाँ धार्मिक वातावरण र संस्कृत अध्ययनको परम्परा थियो। जन्मेको दुई महिनामै आँखामा भएको रोगको गलत उपचारका कारण उनले आफ्नो दृष्टि सधैंका लागि गुमाए, तर यही अवस्थालाई कमजोरी नबनाई उनले आफ्नो जीवनलाई अद्भुत ज्ञान र साधनामा रूपान्तरण गरे। त्यसयता उनी ‘प्रज्ञाचक्षु’ अर्थात् आन्तरिक दृष्टि भएका महापुरुषका रूपमा चिनिन्छन्।

बाल्यकालदेखि नै उनको स्मरणशक्ति असाधारण थियो। उनले केवल सुनेर सिक्ने अद्भुत क्षमता विकास गरे। पाँच वर्षको उमेरमै उनले मात्र पन्ध्र दिनमा सात सय श्लोकसहित सम्पूर्ण भगवद्गीता कण्ठस्थ गरेका थिए भने सात वर्षको उमेरमा सम्पूर्ण रामचरितमानस पनि कण्ठस्थ गरेका थिए।

उनले वेद, उपनिषद्, संस्कृत व्याकरण, पुराण तथा अन्य धेरै ग्रन्थहरू पनि कण्ठस्थ गरेका थिए। उनले कहिल्यै ब्रेल लिपि प्रयोग गरेनन्; उनी सुनेर सिक्ने र आफ्नो रचनाहरू अरूलाई सुनाएर लेखाउने गर्थे। उनी २२ भन्दा बढी भाषाहरूमा दक्ष छन् र संस्कृत, हिन्दी, भोजपुरी लगायत भाषाहरूमा आशुकवि तथा साहित्यकारका रूपमा प्रसिद्ध छन्।

उनको औपचारिक शिक्षा संस्कृत व्याकरणमा केन्द्रित थियो। उनले सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालयबाट स्नातक शास्त्री र स्नातकोत्तर आचार्य तहमा उच्चतम अंकसहित उत्तीर्ण गरे र सात स्वर्ण पदक जिते। पछि उनले पीएचडी विद्यावारिधि र डी.लिट् वाचस्पति उपाधि पनि प्राप्त गरे।

उनको विद्वत्ता यति व्यापक थियो कि उनलाई विश्वविद्यालयले सबै विषयहरूमा आचार्य घोषित गरेको थियो। उनले अध्यापनको अवसर अस्वीकार गरेर आफ्नो जीवन धर्म, समाजसेवा र आध्यात्मिक कार्यमा समर्पित गरे।

सन् १९८३ मा उनले संन्यास दीक्षा लिएर ‘रामभद्रदास’ नाम धारण गरे।  सन् १९८८ मा उनलाई रामानन्द सम्प्रदायको जगद्गुरु रामानन्दाचार्यको रूपमा प्रतिष्ठित गरियो। उनले प्रस्थानत्रयी ब्रह्मसूत्र, भगवद्गीता र प्रमुख उपनिषद्हरू माथि संस्कृतमा ‘श्रीराघवकृपाभाष्य’ नामक भाष्य लेखेर पाँच सय वर्षपछि पुनः संस्कृत भाष्य परम्परालाई जीवित बनाएका छन्। यस योगदानका कारण उनी आधुनिक युगका अत्यन्त महत्वपूर्ण वैदिक दार्शनिक मानिन्छन्।

साहित्यिक क्षेत्रमा उनले २५० भन्दा बढी कृतिहरू रचना गरेका छन्। उनका प्रमुख महाकाव्यहरूमा श्रीभार्गवराघवीयम्, अष्टावक्र, अरुन्धती आदि पर्छन्। उनले रामचरितमानसमा ‘भावार्थबोधिनी’ नामक विस्तृत हिन्दी टीका लेखेका छन् र यसको एक प्रामाणिक संस्करण पनि सम्पादन गरेका छन्।

उनी तुलसीदासका प्रमुख विशेषज्ञमध्ये एक मानिन्छन्। उनका काव्य, भाष्य, स्तोत्र, नाटक, प्रवचन संग्रह आदि विभिन्न विधामा फैलिएका छन्, जसले उनलाई आधुनिक संस्कृत तथा हिन्दी साहित्यका प्रमुख हस्ती बनाएको छ।

समाजसेवा र शिक्षाको क्षेत्रमा पनि उनको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। सन् १९८७ मा उनले चित्रकूटमा ‘तुलसी पीठ’ स्थापना गरे, जहाँ धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक गतिविधिहरू सञ्चालन हुन्छन्।

त्यसपछि सन् २००१ मा उनले ‘जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय’ स्थापना गरे, जुन विश्वकै पहिलो विश्वविद्यालय हो जहाँ केवल अपाङ्ग विद्यार्थीहरूलाई उच्च शिक्षा प्रदान गरिन्छ। यस संस्थाले हजारौँ अपाङ्ग विद्यार्थीहरूलाई शिक्षा र आत्मनिर्भरता प्रदान गरेको छ।

उनले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि आफ्नो विचार प्रस्तुत गरेका छन्। सन् २००० मा संयुक्त राष्ट्रसंघको विश्व शान्ति सम्मेलनमा उनले सम्बोधन गर्दै शान्ति, मानव एकता, गरिबी उन्मूलन र आतंकवाद विरुद्ध विश्व समुदायलाई एकजुट हुन आह्वान गरेका थिए। उनको प्रवचन शैली अत्यन्त प्रभावशाली छ र उनी रामायण तथा भागवतका प्रसिद्ध कथावाचक पनि हुन्, जसका कार्यक्रमहरू भारत तथा विदेशमा नियमित रूपमा आयोजना गरिन्छन्।

उनको योगदानका लागि उनलाई धेरै सम्मान र पुरस्कारहरू प्राप्त भएका छन्, जसमा सन् २०१५ मा भारत सरकारले दिएको ‘पद्मविभूषण’ विशेष उल्लेखनीय छ। साथै साहित्य अकादमी पुरस्कार लगायत विभिन्न राष्ट्रिय सम्मानहरूले पनि उनलाई सम्मानित गरिएको छ।

धार्मिक दृष्टिले उनलाई ‘प्रज्ञाचक्षु’ भनेर सम्बोधन गरिन्छ, जसको अर्थ भौतिक दृष्टि नभए पनि ज्ञानको दृष्टिले संसार देख्ने व्यक्ति भन्ने हुन्छ।

उनले के भने प्रधानमन्त्री शाहलाई ?

उनले जानकी नवमीको अवसरमा जनकपुरधाम आएका उनले शाहको मन भारतविरोधी रहेको र हिन्दुत्वप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण नदेखिएको आरोप लगाएका हुन्। साथै उनले बालेनको कार्यशैलीमा राजनीतिक अनुभव र गाम्भीर्यको कमी रहेको टिप्पणी गरेका छन्।

रामभद्राचार्यले बालेन युवा भएकाले उनलाई मार्गदर्शन गर्ने विषयमा प्रश्न उठाउँदै यस्तो नेतृत्व शैली उचित नभएको धारणा राखे।

नेपाल भ्रमणका क्रममा उनले नेपाल आत्मनिर्भर हुनुपर्ने, साथै चीन वा अमेरिकामाथि निर्भरता बढ्न नहुने बताए। उनले देशमा धर्मान्तरण बढिरहेको भन्दै चिन्ता व्यक्त गरे।

त्यसैगरी उनले नेपालमा राजसंस्थाको आवश्यकता रहेको धारणा पनि राखे। भारत र नेपालबीच सहकार्यबाट ठूलो शक्ति निर्माण हुन सक्ने भए पनि उनले दिएको राजनीतिक टिप्पणीप्रति भने विभिन्न पक्षबाट आलोचना भइरहेको छ।