काठमाडौं। कुनै समय सौर्यमण्डलको नवौँ ग्रहका रूपमा पढिएको प्लुटो अहिले ‘बामन ग्रह’मा सीमित छ।

सन् २००६ मा अन्तर्राष्ट्रिय खगोलीय संघ (आईएयू) ले ग्रहको नयाँ परिभाषा तय गरेपछि प्लुटो ग्रहको सूचीबाट बाहिरिएको हो।

त्यसयता सौर्यमण्डलका ग्रह आठवटामा सीमित छन्। तर प्लुटोको वर्गीकरणमाथिको बहस भने अझै सकिएको छैन। नयाँ खगोलीय खोज र प्लुटोमाथि भएका अध्ययनसँगै फेरि प्रश्न उठ्न थालेको छ–प्लुटोलाई ग्रहकै दर्जा दिनुपर्ने हो कि बामन ग्रहकै रूपमा छाड्ने?

सन् १९३० मा अमेरिकी खगोलविद् क्लाइड टोम्बाले प्लुटो पत्ता लगाएका थिए। त्यसपछि करिब ७६ वर्षसम्म प्लुटोलाई सौर्यमण्डलको नवौँ ग्रहका रूपमा मानिँदै आयो। तर नेप्च्युनभन्दा बाहिर काइपर बेल्टमा प्लुटोजस्तै अन्य पिण्ड भेटिन थालेपछि वैज्ञानिकहरूबीच यसको ग्रहको हैसियतबारे बहस सुरु भयो।

सन् २००५ मा प्लुटोसँग आकारमा लगभग मिल्दोजुल्दो एरिस पत्ता लागेपछि यो बहस झन् पेचिलो बन्यो। एरिसलाई ग्रह मान्ने हो भने प्लुटोजस्तै अरू पिण्डलाई पनि ग्रहको सूचीमा राख्नुपर्ने अवस्था आउने भयो। यही कारण सन् २००६ मा आईएयूले ग्रहको परिभाषा नै तय गर्‍यो।

आईएयूको परिभाषाअनुसार सूर्यको वरिपरि घुम्ने कुनै पिण्ड ग्रह हुन तीनवटा सर्त पूरा गर्नुपर्छ। पहिलो, त्यो सूर्यको वरिपरि परिक्रमा गरिरहेको हुनुपर्छ। दोस्रो, आफ्नै गुरुत्वाकर्षणका कारण लगभग गोलाकार आकारमा पुगेको हुनुपर्छ। तेस्रो, आफ्नो कक्षीय क्षेत्रमा गुरुत्वीय प्रभुत्व कायम गरेको हुनुपर्छ।

प्लुटोले पहिलो र दोस्रो सर्त पूरा गर्छ। तर तेस्रो सर्त पूरा गर्दैन। यसको कक्षीय क्षेत्रमा काइपर बेल्टका अन्य धेरै पिण्ड छन्। त्यसैले आईएयूको परिभाषाअनुसार प्लुटो ग्रह होइन, बामन ग्रह हो।

प्लुटोलाई ग्रहको सूचीबाट हटाइएको केही वर्षपछि त्यसबारे वैज्ञानिक बुझाइ झन् गहिरिँदै गयो। सन् २०१५ मा न्यु होराइजन्स अन्तरिक्षयान प्लुटो नजिक पुगेपछि प्राप्त तस्बिर र तथ्याङ्कले त्यहाँ जटिल भौगोलिक संरचना रहेको देखायो।

प्लुटोमा नाइट्रोजनका हिमनदी, विशाल मुटु आकारको सतही क्षेत्र, विविध भू–आकृति र भौगर्भिक गतिविधिका प्रमाण भेटिए। अर्थात्, प्लुटो कुनै निर्जीव चिसो ढुंगो मात्र होइन भन्ने स्पष्ट भयो। यही कारण केही वैज्ञानिकले ग्रहको परिभाषामाथि नै पुनर्विचार गर्नुपर्ने तर्क गर्दै आएका छन्।

प्लुटोलाई फेरि ग्रहको सूचीमा राख्नुपर्ने पक्षमा रहेका वैज्ञानिकहरूको तर्क छ–कुनै पिण्ड आफ्नै गुरुत्वाकर्षणका कारण गोलाकार बन्न पर्याप्त ठूलो छ र त्यसमा जटिल भौतिक तथा भौगर्भिक प्रक्रिया हुन्छन् भने त्यसलाई ग्रहकै श्रेणीमा राख्न सकिन्छ।

यस्तो परिभाषा स्वीकार गरिएमा प्लुटो मात्र होइन, सेरेस, एरिस, माकेमाके र हाउमियाजस्ता अहिलेका बामन ग्रह पनि ग्रहको सूचीमा पर्न सक्छन्। त्यसपछि भने सौर्यमण्डलमा ग्रहको संख्या आठ वा नौमा मात्र सीमित नरहन सक्छ।

प्लुटोलाई ग्रह बनाउने प्रस्तावको मुख्य प्रश्न यही हो। काइपर बेल्ट तथा सौर्यमण्डलको बाहिरी क्षेत्रमा प्लुटोजस्तै धेरै पिण्ड छन्। भविष्यमा अझ ठूला पिण्ड भेटिए भने तिनलाई पनि ग्रह मान्ने कि नमान्ने?

त्यसैले वैज्ञानिकहरूका लागि समस्या ग्रहको संख्या धेरै हुनु मात्र होइन। मुख्य कुरा ग्रह छुट्याउने मापदण्ड स्पष्ट र वैज्ञानिक रूपमा सुसंगत हुनु हो।

प्लुटोलाई ग्रहबाट हटाउने मुख्य आधार आईएयूको तेस्रो सर्त हो। तर यही सर्तमाथि पनि वैज्ञानिक बहस छ। ग्रहले आफ्नो कक्षीय क्षेत्र पूर्ण रूपमा खाली पारेको हुँदैन। पृथ्वीको कक्षीय क्षेत्रमा पनि विभिन्न साना पिण्ड र क्षुद्रग्रहहरू छन्। त्यसैले ‘कक्षीय प्रभुत्व’लाई ग्रहको अनिवार्य सर्त बनाउनु कति उपयुक्त हो भन्ने प्रश्न उठिरहेको छ।

प्लुटोलाई फेरि ग्रहको दर्जा दिँदैमा त्यसको प्रकृति बदलिने होइन। बामन ग्रहको दर्जा कायम राख्दा पनि प्लुटोको वैज्ञानिक महत्व घट्ने छैन। वास्तविक बहस प्लुटोको नामभन्दा पनि वैज्ञानिक वर्गीकरणको आधारसँग सम्बन्धित छ।

यदि ग्रहको परिभाषा परिवर्तन गर्ने हो भने त्यसको असर प्लुटोमा मात्र पर्ने छैन। सौर्यमण्डलका अन्य धेरै पिण्डको वर्गीकरणसमेत परिवर्तन हुन सक्छ। त्यसैले भावनाका आधारमा प्लुटोलाई फेरि ग्रह बनाउनेभन्दा आधुनिक खगोलीय ज्ञानअनुसार ग्रहको परिभाषा नै पुनर्विचार गर्ने विषय अहिलेको मुख्य बहस हो।

आईएयूको सन् २००६ को परिभाषा कायम रहेसम्म प्लुटो बामन ग्रहकै रूपमा रहनेछ। त्यसलाई परिवर्तन गर्न वैज्ञानिक समुदायबीच नयाँ सहमति आवश्यक पर्छ।