काठमाडौं । भारतको लोकसभामा विपक्षी दलका नेता राहुल गान्धी मनुस्मृतिबारे दिएको अभिव्यक्तिका कारण विवादमा परेका छन्। महाराष्ट्रको पुणेमा शनिबार आयोजित ‘छात्राहरूको गुञ्ज’ कार्यक्रममा बोल्दै गान्धीले मनुस्मृतिमा महिलाको स्वतन्त्रतासम्बन्धी उल्लेखको आलोचना गरेपछि भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) का नेता तथा समर्थकहरूले उनको अभिव्यक्तिमाथि प्रश्न उठाइरहेका हुन्।

कार्यक्रममा गान्धीले मनुस्मृतिमा महिलालाई जीवनका विभिन्न चरणमा पुरुषको अधीनमा रहनुपर्ने उल्लेख रहेको भन्दै त्यसलाई आपत्तिजनक र लज्जास्पद धारणा भएको टिप्पणी गरे। उनले महिलालाई कुनै पनि व्यक्तिको अधीनमा राख्ने सोच आधुनिक समाजका लागि स्वीकार्य हुन नसक्ने बताए।

गान्धीले मनुस्मृतिको पाँचौँ अध्यायमा रहेको एक श्लोकको सन्दर्भ दिँदै बाल्यकालमा बुबा, युवावस्थामा पति र पतिको मृत्युपछि छोराको अधीनमा महिला रहनुपर्ने धारणा प्रस्तुत गरिएको बताए। महिलाले कहिल्यै स्वतन्त्र हुन नहुने मान्यतालाई आफूले स्वीकार गर्न नसक्ने उनको भनाइ थियो।

उनले महिलाको स्वतन्त्रता र आत्मनिर्भरतालाई जोड दिँदै भारतको वास्तविक शक्ति महिलाहरूका व्यक्तिगत अनुभव, क्षमता, कल्पना र सपनामा रहेको बताए। देशका महिलाले आफ्ना लागि आफैं उभिनुपर्ने र आफूभित्रको क्षमतामाथि विश्वास गर्नुपर्ने गान्धीको भनाइ थियो।

मनुस्मृतिमा के छ ?

गान्धीले उद्धृत गरेको विषय मनुस्मृतिको पाँचौँ अध्यायको श्लोक १४८ सँग सम्बन्धित छ। महिलाको स्वतन्त्रता, जात व्यवस्था र सामाजिक संरचनासम्बन्धी कतिपय प्रावधानका कारण मनुस्मृति लामो समयदेखि विवाद र बहसको विषय बन्दै आएको छ।

हिन्दू धर्मशास्त्रीय परम्परामा मनुस्मृतिलाई महर्षि मनुसँग जोडिन्छ। इतिहास तथा धर्मग्रन्थका अध्येताहरूका अनुसार यसको वर्तमान स्वरूप लामो समयको संकलन तथा सम्पादनपछि तयार भएको मानिन्छ। यसको रचनाकालबारे विद्वान्हरूबीच फरक मत रहे पनि सामान्यतः ईसापूर्व दोस्रो शताब्दीदेखि ईस्वी दोस्रो शताब्दीको आसपासको कालखण्डसँग यसको विकासलाई जोडेर हेर्ने गरिन्छ।

मनुस्मृतिमा १२ अध्याय छन् र विभिन्न संस्करणअनुसार श्लोकको संख्या केही फरक पाइन्छ। ग्रन्थमा तत्कालीन समाजको धार्मिक, सामाजिक, पारिवारिक, कानुनी तथा राजनीतिक व्यवस्थासँग सम्बन्धित विभिन्न विषय समेटिएका छन्।

पहिलो अध्यायमा सृष्टि तथा ब्रह्माण्डको उत्पत्तिसम्बन्धी विषय उल्लेख गरिएको छ। दोस्रो अध्यायमा धर्मका आधार, वर्णव्यवस्था, ब्रह्मचर्य तथा विद्यार्थी जीवनका नियमबारे चर्चा छ।

तेस्रो अध्यायमा विवाहका विभिन्न प्रकार, वैवाहिक नियम, अतिथि सत्कार, महिलाप्रतिको व्यवहार तथा श्राद्धजस्ता विषय समेटिएका छन्। चौथो अध्यायमा गृहस्थ जीवनका कर्तव्य, आचरण तथा विभिन्न धार्मिक मान्यताको चर्चा गरिएको छ।

पाँचौँ अध्यायमा भोजनसम्बन्धी नियम, शुद्धता–अशुद्धता, महिलासम्बन्धी कर्तव्य तथा विभिन्न सामाजिक आचारबारे उल्लेख छ। छैटौँ अध्यायमा वानप्रस्थ र सन्न्यास आश्रमका विषय आउँछन् भने सातौँ अध्यायमा राजाको कर्तव्य, शासन सञ्चालन तथा राज्य व्यवस्थासम्बन्धी विषय समेटिएका छन्।

आठौँ अध्यायमा अपराध, न्याय, कानुनी विवाद, सजाय तथा राज्य सञ्चालनसँग सम्बन्धित विषयमा चर्चा गरिएको छ। नवौँ अध्यायमा परिवार, उत्तराधिकार तथा पैतृक सम्पत्तिसम्बन्धी व्यवस्था उल्लेख छ। दसौँ अध्यायमा विभिन्न वर्ण तथा सामाजिक समूहबीचको सम्बन्धबारे चर्चा गरिएको छ।

त्यसैगरी एघारौँ अध्यायमा पाप तथा प्रायश्चित्तका विषय छन् भने बाह्रौँ अध्यायमा कर्म, पुनर्जन्म, तीन गुण तथा वेदसँग सम्बन्धित विषय समेटिएका छन्।

जात व्यवस्था र मनुस्मृतिको आलोचना

मनुस्मृतिको आलोचनाको प्रमुख आधारमध्ये जातीय विभाजन र सामाजिक श्रेणीकरण पनि हो। विशेषगरी दलित तथा पछाडि पारिएका समुदायमाथि असमान व्यवहारलाई वैधानिकता दिने खालका प्रावधान रहेको भन्दै सामाजिक न्यायका पक्षधरहरूले यसको आलोचना गर्दै आएका छन्।

भारतमा आधुनिक सामाजिक सुधार तथा दलित आन्दोलन विस्तार हुँदै गएपछि मनुस्मृतिको आलोचना अझ तीव्र बनेको हो। यस क्रममा डा. भीमराव आम्बेडकरको भूमिका विशेष रूपमा उल्लेखनीय मानिन्छ।

आम्बेडकरले सन् १९२७ जुलाई २५ मा महाराष्ट्रको महाडमा मनुस्मृति सार्वजनिक रूपमा जलाएका थिए। जातीय विभेद र सामाजिक असमानताविरुद्धको आन्दोलनका क्रममा गरिएको उक्त घटनालाई भारतीय दलित आन्दोलनको महत्वपूर्ण प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।

आम्बेडकरले आफ्ना विभिन्न लेख तथा पुस्तकमा मनुस्मृतिमा आधारित सामाजिक संरचनाको आलोचना गरेका छन्। उनका अनुसार वर्ण व्यवस्थाले मानिसको काम मात्र विभाजन नगरी काम गर्ने मानिसलाई समेत विभिन्न तहमा विभाजित गरेको थियो। जातीय संरचनालाई उनले सामाजिक गतिशीलता रोक्ने बहु–तले संरचनासँग तुलना गरेका थिए।

आम्बेडकरले मनु स्वयंले सम्पूर्ण जात व्यवस्था सिर्जना गरेको निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा पनि त्यसलाई संस्थागत तथा वैचारिक आधार दिन मनुस्मृतिले भूमिका खेलेको तर्क गरेका थिए।

मनुस्मृतिका समर्थकको फरक धारणा

मनुस्मृतिको आलोचना गर्ने धारणा जस्तै यसको बचाउ गर्ने पक्ष पनि भारतमा लामो समयदेखि रहँदै आएको छ। मनुस्मृतिका समर्थकहरूले ग्रन्थलाई तत्कालीन सामाजिक तथा धार्मिक सन्दर्भमा बुझ्नुपर्ने तर्क गर्छन्।

इतिहासकार नरहर कुरुन्दकरले मनुस्मृतिका समर्थकहरूको तर्कबारे चर्चा गर्दै यसको धार्मिक स्रोत र परम्परासँगको सम्बन्धलाई उनीहरूले महत्वपूर्ण मान्ने बताएका थिए। समर्थकहरूका अनुसार स्मृति ग्रन्थहरू वैदिक परम्परासँग जोडिएका छन् र त्यसैले मनुस्मृतिलाई पनि धार्मिक तथा ऐतिहासिक सन्दर्भमा अध्ययन गर्नुपर्ने हुन्छ।

समर्थक पक्षले मनुस्मृतिका केही विवादित अंशलाई मात्रै आधार बनाएर सम्पूर्ण ग्रन्थलाई मूल्यांकन गर्न नहुने तर्क पनि गर्दै आएको छ। उनीहरूका अनुसार ग्रन्थमा सामाजिक कल्याण, कर्तव्य, आचार तथा नैतिकतासँग सम्बन्धित विषयसमेत उल्लेख छन्।

यही कारण मनुस्मृतिलाई लिएर भारतमा धार्मिक आस्था, सामाजिक सुधार, जातीय विभेद, महिला अधिकार र आधुनिक लोकतान्त्रिक मूल्यबीचको सम्बन्धबारे लामो समयदेखि बहस हुँदै आएको छ।

राहुलको टिप्पणीमाथि योगीको प्रहार

राहुल गान्धीको पछिल्लो टिप्पणीप्रति उत्तर प्रदेशका मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथले कडा प्रतिक्रिया जनाएका छन्। सोमबार प्रतिक्रिया दिँदै आदित्यनाथले लोकसभामा विपक्षी दलका नेताका रूपमा गान्धी थप जिम्मेवार हुनुपर्ने बताएका छन्।

योगीले महाराष्ट्रमा गान्धीले दिएको अभिव्यक्तिको आलोचना गर्दै भारतीय परम्परा र सांस्कृतिक विरासतलाई राजनीतिक विवादको विषय बनाउन नहुने धारणा राखे। उनले गान्धीले संविधानको शपथ लिएको अवस्थामा देशको परम्परा तथा सांस्कृतिक मान्यताप्रति सम्मानजनक व्यवहार गर्नुपर्ने बताए।

महिलाको सामाजिक भूमिकाबारे गान्धीको धारणा आलोचना गर्दै योगीले परिवार र समाजमा महिलाको भूमिकालाई विभिन्न सम्बन्धसँग जोडेर प्रश्नसमेत उठाए। आमा, छोरी, बहिनी तथा पत्नीका रूपमा महिलाको योगदानलाई बेवास्ता गर्न नसकिने उनको तर्क थियो।

भाजपा नेताहरू पनि गान्धीविरुद्ध

गान्धीको अभिव्यक्तिको विरोध गर्नेमा भाजपा सांसद तथा नेताहरू पनि छन्। भाजपा सांसद निशिकान्त दुबेले गान्धीलाई धार्मिक ग्रन्थबारे टिप्पणी गर्नुअघि त्यसको गहिरो अध्ययन गर्न सुझाव दिएका छन्।

भाजपा नेता अमित मालवीयले पनि गान्धीले मनुस्मृतिका चयनित अंशलाई मात्र आधार बनाएर धारणा प्रस्तुत गरेको आरोप लगाएका छन्। उनका अनुसार मनुस्मृतिमा महिलाप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने विभिन्न श्लोक पनि रहेका छन्, त्यसैले कुनै एक अंशका आधारमा सम्पूर्ण ग्रन्थको मूल्यांकन गर्नु उचित नहुने उनको दाबी छ।

मालवीयले सामाजिक सञ्जालमार्फत गान्धीलाई भारतीय सभ्यता र धार्मिक ग्रन्थलाई राजनीतिक दृष्टिकोणबाट मात्रै नहेर्न आग्रह गरेका छन्। हिन्दू धर्मशास्त्रबारे बहस गर्न चाहने हो भने त्यसलाई इमानदारीपूर्वक अध्ययन गरेर मात्रै धारणा सार्वजनिक गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ।

विवादको केन्द्रमा महिला स्वतन्त्रता र सामाजिक व्यवस्था

राहुल गान्धीको अभिव्यक्तिपछि मनुस्मृतिबारे पुरानो बहस फेरि भारतीय राजनीतिक वृत्तमा सतहमा आएको छ। एकातर्फ गान्धी तथा उनका समर्थकहरूले महिलाको समान अधिकार र स्वतन्त्रताको पक्षमा मनुस्मृतिका विवादित प्रावधानको आलोचना गरिरहेका छन् भने अर्कोतर्फ भाजपा तथा हिन्दू परम्पराका समर्थकहरूले ग्रन्थलाई समग्र सन्दर्भमा बुझ्नुपर्ने तर्क गरिरहेका छन्।

यस विवादले धार्मिक ग्रन्थको ऐतिहासिक व्याख्या र आधुनिक संवैधानिक मूल्यबीचको सम्बन्धलाई समेत बहसमा ल्याएको छ। महिला समानता, जातीय विभेद र सामाजिक न्यायका विषयमा भारतमा लामो समयदेखि चलिरहेको राजनीतिक तथा सामाजिक बहसमा मनुस्मृतिको विषय फेरि जोडिएको हो।

राहुल गान्धीको अभिव्यक्तिलाई लिएर सुरु भएको पछिल्लो विवाद तत्कालै सेलाउनेभन्दा पनि भारतको राजनीति र सामाजिक विमर्शमा थप बहसको विषय बन्ने संकेत देखिएको छ। विशेषगरी महिला अधिकार, जातीय समानता तथा धार्मिक परम्पराको आधुनिक व्याख्यालाई लिएर राजनीतिक दलहरूबीच आरोप-प्रत्यारोप बढ्ने सम्भावना देखिएको छ।