काठमाडौं । उमेर बढ्दै जाँदा सम्झने शक्ति कमजोर हुँदै जानु, परिचित अनुहार र घटना बिर्सनु तथा सोच्ने क्षमता घट्दै जानु अल्जाइमर रोगका पीडादायी असर हुन्। यस्तो रोगको उपचार खोजिरहेका वैज्ञानिकहरूले अब मस्तिष्कभित्रै लुकेको एउटा सम्भावित उपाय पहिचान गरेका छन्। अल्जाइमर रोगजस्तै अवस्था भएका मुसामा एउटा विशेष प्रोटिनको मात्रा बढाउँदा मस्तिष्कको विद्युतीय लय सुधारिनुका साथै स्मरणशक्ति, सोच्ने क्षमता र आयुसमेत बढेको पाइएको छ।

वैज्ञानिकहरूको यो खोजले अल्जाइमरको उपचारमा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको छ। तर, यसको अर्थ अल्जाइमरको उपचार पत्ता लागिसकेको भने होइन। मुसामा देखिएको सकारात्मक नतिजा मानिसमा पनि प्रभावकारी हुन्छ कि हुँदैन भन्ने पुष्टि हुन बाँकी छ।

ग्लाडस्टोन इन्स्टिच्युटका अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको अध्ययनअनुसार, अल्जाइमर रोगजस्तै अवस्था भएका मुसामा नाभ १.१ नामक प्रोटिनको मात्रा बढाउँदा मस्तिष्कका कोषबीचको समन्वय सुधारिएको थियो। मस्तिष्कको सामान्य गतिविधि पुनःस्थापित हुनुका साथै स्मरणशक्ति र संज्ञानात्मक क्षमतामा पनि सुधार देखिएको थियो। अनुसन्धान ‘न्युरोन’ जर्नलमा अक्टोबर १५, २०२६ मा प्रकाशित भएको हो।

मस्तिष्कले नयाँ कुरा सिक्दा, कुनै काममा ध्यान केन्द्रित गर्दा वा पुराना सम्झना सम्झँदा गामा दोलन भनिने तीव्र विद्युतीय लय उत्पन्न गर्छ। यो लय एक सेकेन्डमा ३० देखि ९० पटकसम्म दोहोरिन्छ। तर, अल्जाइमर रोगमा यस्तो लय कमजोर हुने गर्छ। वैज्ञानिकहरूले लामो समयदेखि यो समस्या देख्दै आए पनि मस्तिष्कका कोषबीचको तालमेल किन बिग्रन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट हुन सकेको थिएन।

नयाँ अध्ययनले समस्या कोषहरूको सक्रियतामा मात्र नभई उनीहरूबीचको तालमेलमा समेत रहेको देखाएको छ। स्वस्थ मस्तिष्कमा प्यार्भाल्बुमिन (पीभी) इन्टरन्युरोन नामक विशेष कोष पालैपालो सक्रिय भएर विद्युतीय लय निर्माणमा योगदान गर्छन्। तर, अल्जाइमर प्रभावित मुसामा यो क्रम बिग्रिएको थियो। सुरुमा सक्रिय हुनुपर्ने कोष सुस्त देखिएका थिए भने पछि सक्रिय हुने कोष अत्यधिक सक्रिय भएका थिए। निष्क्रिय रहनुपर्ने कोषसमेत सक्रिय हुन थालेका थिए।

यसको परिणाम मस्तिष्कका कोष धेरै सक्रिय भए पनि उनीहरूको गतिविधि व्यवस्थित हुन सकेन। अर्थात्, कोषहरूले काम त गरिरहेका थिए, तर एकअर्कासँग मिलेर काम गर्ने प्राकृतिक तालमेल हराउँदै गएको थियो। यही अव्यवस्थाले मस्तिष्कको विद्युतीय लय कमजोर बनाएको अनुसन्धानकर्ताहरूको निष्कर्ष छ।

अध्ययनकी पहिलो लेखक केरान माका अनुसार, मस्तिष्कका कोष बढी सक्रिय हुँदैमा सोच्ने क्षमता वा विद्युतीय लय राम्रो हुन्छ भन्ने हुँदैन। कोषले कति काम गर्छन् भन्नेभन्दा पनि उनीहरूको गतिविधि कसरी समन्वय हुन्छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले पीभी इन्टरन्युरोनको गतिविधिमा आएको गडबडी र मिर्गीसम्बन्धी विद्युतीय असामान्यताबीचको सम्बन्ध पनि पहिचान गरेका छन्। अल्जाइमर भएका एकचौथाइभन्दा बढी मानिसमा मिर्गीजस्तै विद्युतीय गतिविधि देखिने गरेको सन्दर्भमा यो निष्कर्ष महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। यद्यपि, मानिसमा यसको कारण र सम्बन्ध पुष्टि गर्न थप अध्ययन आवश्यक छ।

वैज्ञानिकहरूले मुसाको मस्तिष्कमा कोषहरू कसरी सक्रिय हुन्छन् भन्ने अध्ययन गर्न विद्युतीय गतिविधिको अभिलेखन र जीवित कोषको दृश्य अवलोकन गर्ने प्रविधि एकसाथ प्रयोग गरेका थिए। ट्रेडमिलमा दौडिरहेका जागा मुसाको मस्तिष्क निगरानी गर्दा प्रत्येक कोषले छोटो समयका लागि योगदान गरे पनि ती गतिविधि मिलेर ठूलो विद्युतीय लय निर्माण हुने देखिएको थियो।

यसपछि अनुसन्धान टोलीले नाभ १.१ प्रोटिनमा ध्यान केन्द्रित गर्‍यो। यो प्रोटिनले पीभी इन्टरन्युरोनलाई विद्युतीय सङ्केत प्रवाह गर्न मद्दत गर्छ। यसअघि गरिएका अध्ययनमा अल्जाइमरका मुसा मोडेल र यो रोग भएका मानिसमा समेत उक्त प्रोटिनको स्तर घटेको पाइएको थियो।

अनुसन्धानकर्ताहरूले अल्जाइमर रोगजस्तै अवस्था भएका मुसामा नाभ १.१ प्रोटिन बढी उत्पादन हुने व्यवस्था मिलाए। त्यसपछि मस्तिष्कको गतिविधिमा उल्लेखनीय सुधार देखियो। कोषहरूबीचको समन्वय सामान्य अवस्थामा फर्किन थाल्यो र कमजोर बनेको गामा लय बलियो भयो। मस्तिष्कमा मिर्गीसम्बन्धी विद्युतीय असामान्यता तथा अल्जाइमरसँग सम्बन्धित एमाइलोइड प्लाक्सको मात्रा पनि घटेको पाइयो। यससँगै मुसाको स्मरणशक्ति, संज्ञानात्मक क्षमता र आयुमा सुधार आएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

अध्ययनका वरिष्ठ लेखक जोर्ज जे. पालोपका अनुसार, मस्तिष्कका निश्चित कोषलाई लक्षित गरेर रोगका कारण बिग्रिएको गतिविधि पुनः सामान्य बनाउन सकिने सम्भावना यस अनुसन्धानले देखाएको छ। एलन इन्स्टिच्युटमा विकसित आनुवंशिक प्रविधिको सहायताले अनुसन्धान टोलीले मस्तिष्कका निश्चित प्रकारका कोष पहिचान गरी तिनलाई लक्षित गरेको थियो।

अब अनुसन्धानकर्ताहरू नाभ १.१ प्रोटिनको गतिविधि बढाउन सक्ने साना अणुमा आधारित औषधिजन्य पदार्थ विकास गर्ने प्रयासमा छन्। यस्तो प्रयास सफल भएमा अल्जाइमरको उपचारमा मस्तिष्कका कोषबीचको समन्वयलाई लक्षित गर्ने नयाँ दृष्टिकोण विकास हुन सक्छ।

तर, मुसाको मस्तिष्कमा सफल भएको उपाय मानिसमा पनि सुरक्षित र प्रभावकारी हुन्छ भन्ने निष्कर्षमा अहिले नै पुग्न सकिँदैन। रोगको सुरुवाती चरणमै पीभी इन्टरन्युरोनको कार्यक्षमता किन बिग्रन्छ, प्रोटिनको गतिविधि सुरक्षित रूपमा कसरी बढाउन सकिन्छ र त्यसले मानिसमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने विषयमा थप अनुसन्धान गर्नुपर्नेछ।

अहिलेसम्म अल्जाइमरको उपचारका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने प्रमाणित विधि यो अनुसन्धानले दिएको छैन। तर, स्मरणशक्ति कमजोर बनाउने रोगसँग जुध्न मस्तिष्कका कोषलाई केवल सक्रिय बनाउनेभन्दा पनि उनीहरूबीचको तालमेल सुधार्नु महत्त्वपूर्ण हुन सक्ने संकेत भने यसले दिएको छ। भविष्यमा यही संकेत प्रभावकारी उपचारमा परिणत हुन सकेमा अल्जाइमरका बिरामीका लागि नयाँ आशा बन्न सक्छ।