काठमाडौं। पृथ्वीबाट अर्को तारामण्डलसम्म पुग्न सकिन्छ ? यदि कुनै उन्नत सभ्यतासँग अत्याधुनिक प्रविधि छ भने उसले अर्को ताराको यात्रा गर्न कति समय लगाउला ? के मानिसले आफ्नो जीवनकालमै अर्को तारामण्डलमा पुग्ने सपना पूरा गर्न सक्छ ? 

यी प्रश्नहरू मानव सभ्यताको भविष्य र ब्रह्माण्डमा हाम्रो स्थानसँग जोडिएका छन्। वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा अर्को तारासम्म पुग्न भौतिक विज्ञानका नियम नै तोड्नुपर्छ भन्ने छैन। तर त्यसका लागि आजको प्रविधिभन्दा धेरै शक्तिशाली ऊर्जा स्रोत, अत्यन्त तीव्र गति र इन्जिनियरिङको असाधारण क्षमता आवश्यक पर्छ।

पृथ्वीको सबैभन्दा नजिक रहेको तारा प्रोक्सिमा सेन्टौरी करिब ४.२४ प्रकाशवर्ष टाढा छ। प्रकाशले एक सेकेन्डमा करिब तीन लाख किलोमिटर यात्रा गर्छ। त्यही प्रकाशलाई पनि उक्त तारासम्म पुग्न चार वर्षभन्दा बढी समय लाग्छ। अहिले प्रयोग भइरहेका रासायनिक इन्धनमा आधारित रकेटले त्यति दूरी पार गर्न करिब ७० हजार वर्ष लाग्न सक्ने अनुमान छ। चन्द्रमासम्म पुग्न वा मंगल ग्रहमा यान पठाउन उपयोगी रकेट प्रविधिले अर्को तारासम्मको यात्रालाई मानव जीवनकालभित्र सम्भव बनाउन सक्दैन। त्यसैले वैज्ञानिकहरूले नयाँ प्रकारका अन्तरतारकीय यात्राका प्रविधिबारे अध्ययन गरिरहेका छन्।

लेजरको सहायताले प्रकाशको गतितर्फ

मानवरहित साना अन्तरिक्षयानका लागि सबैभन्दा सम्भावनायुक्त अवधारणामध्ये एक हो- निर्देशित ऊर्जा प्रणोदन (डाइरेक्टेड इनर्जी प्रोपल्सन)। यस प्रविधिमा अन्तरिक्षयानले आफैँ ठूलो परिमाणमा इन्धन बोकेर हिँड्नुपर्दैन। बरु, यानमा हलुका र अत्यधिक परावर्तक पाल जडान गरिन्छ। पृथ्वी वा अन्तरिक्षमा स्थापित शक्तिशाली लेजरहरूको समूहले उक्त पालमा ऊर्जा प्रहार गर्छ, जसबाट यान तीव्र गतिमा अघि बढ्न सक्छ।

‘ब्रेकथ्रु स्टारसट’ नामक पहलले यस्तै अवधारणामा आधारित साना अन्तरिक्षयान विकास गर्ने सम्भावनाबारे अध्ययन गरिरहेको छ। यस योजनाअनुसार ग्रामस्तरका यानलाई प्रकाशको गतिको करिब २० प्रतिशतसम्म पुर्‍याउन सकिएमा अल्फा सेन्टौरी तारापुञ्जसम्मको यात्रा २० वर्षभन्दा केही बढी समयमा पूरा गर्न सकिने सैद्धान्तिक अनुमान छ। तर यो अवधारणा अझै विकास र परीक्षणको चरणमा छ। यानलाई त्यति तीव्र गतिमा पुर्‍याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; अन्तरिक्षको धुलोबाट जोगाउने, ऊर्जा सही दिशामा केन्द्रित गर्ने र गन्तव्यमा पुगेपछि उपयोगी तथ्याङ्क संकलन गर्ने चुनौती पनि उत्तिकै जटिल छन्।

आणविक संलयनबाट चल्ने अन्तरिक्षयान

यदि कुनै सभ्यताले साना उपकरण मात्र नभई ठूलो अन्तरिक्षयान वा मानिससमेत अर्को तारासम्म पठाउन चाहन्छ भने अत्यधिक ऊर्जा उत्पादन गर्न सक्ने प्रविधि आवश्यक हुन्छ। यसका लागि आणविक संलयन (न्युक्लियर फ्युजन) महत्वपूर्ण विकल्प मानिन्छ। सूर्य र अन्य ताराहरूमा ऊर्जा उत्पादन हुने प्रक्रियालाई संलयन भनिन्छ, जसमा हलुका परमाणुका केन्द्रक मिलेर भारी केन्द्रक बनाउँछन् र ठूलो परिमाणमा ऊर्जा निस्कन्छ।

सन् १९७० को दशकमा वैज्ञानिकहरूले ‘प्रोजेक्ट डेडालस’ नामक सैद्धान्तिक अन्तरिक्षयानको अवधारणा तयार गरेका थिए। यसमा ड्युटेरियम र हिलियम-३ का इन्धन कणलाई नियन्त्रित रूपमा विस्फोट गराएर उत्पन्न ऊर्जाबाट यान अघि बढाउने योजना थियो। अध्ययनअनुसार यस्तो मानवरहित यान प्रकाशको गतिको करिब १२ प्रतिशतसम्म पुग्न सक्ने परिकल्पना गरिएको थियो। त्यस गतिमा नजिकको तारासम्म पुग्न करिब ४० देखि ५० वर्ष लाग्न सक्थ्यो। यद्यपि, यो वास्तविक रूपमा निर्माण गरिएको यान होइन; यसको अवधारणा र आवश्यक प्रविधि अझै ठूलो प्राविधिक चुनौतीका रूपमा छन्।

मानिसलाई लिएर जाने संलयन यानको यात्रा भने अझ कठिन हुनेछ। त्यसका लागि खाना, पानी, अक्सिजन, ऊर्जा र स्वास्थ्य सेवासहित लामो समयसम्म आत्मनिर्भर रहन सक्ने विशाल बस्ती आवश्यक पर्न सक्छ। यस्तो यानलाई ‘जेनेरेसन सिप’ भनिन्छ। यात्रामा सयौँ वर्ष लागेमा यानमा यात्रा सुरु गर्ने मानिसका सन्तानले मात्र गन्तव्यमा पुग्न सक्छन्।

प्रतिपदार्थ : अत्यधिक ऊर्जाको सम्भावना

अन्तरतारकीय यात्राका लागि प्रतिपदार्थ (एन्टिम्याटर) अर्को अत्यन्त शक्तिशाली सम्भावित ऊर्जा स्रोत हो। पदार्थ र प्रतिपदार्थ एकअर्कासँग ठोक्किँदा तिनको द्रव्यमानको ठूलो हिस्सा ऊर्जा बन्छ। यही कारणले प्रतिपदार्थमा आधारित रकेटलाई भविष्यको अत्यन्त तीव्र अन्तरिक्ष यात्राको सम्भावित विकल्पका रूपमा हेरिन्छ।

सैद्धान्तिक रूपमा, यस्तो प्रणोदन प्रणालीले अन्तरिक्षयानलाई प्रकाशको गतिको ठूलो अंशसम्म पुर्‍याउन सक्छ। प्रकाशको गतिको ५० प्रतिशत वा त्यसभन्दा बढी गतिमा यात्रा गर्न सकिएमा नजिकको तारासम्मको यात्रा अवधि उल्लेखनीय रूपमा घट्न सक्छ। यानमा रहेका यात्रुका लागि तीव्र गतिमा उत्पन्न हुने समय-विस्तारको प्रभावले यात्राको अनुभूत समय पनि पृथ्वीमा बित्ने समयभन्दा कम हुन सक्छ। तर यसलाई यात्राको समय निश्चित रूपमा एक दशकभन्दा कम हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टीका रूपमा लिन मिल्दैन; यानको गति, त्वरण, गन्तव्यमा पुगेर रोकिनुपर्ने आवश्यकता र अन्य प्राविधिक पक्षले समय निर्धारण गर्छन्।

प्रतिपदार्थ प्रविधिको सबैभन्दा ठूलो समस्या यसको उत्पादन र सुरक्षित भण्डारण हो। अहिले प्रतिपदार्थ उत्पादन गर्न अत्यन्त धेरै ऊर्जा चाहिन्छ, र उत्पादन गरिएको परिमाण निकै सानो छ। त्यसलाई पदार्थसँग सम्पर्क हुन नदिई सुरक्षित राख्नु पनि अत्यन्त कठिन छ। त्यसैले प्रतिपदार्थबाट चल्ने अन्तरिक्षयान अहिलेको वास्तविक प्रविधि नभई सैद्धान्तिक सम्भावनाको विषय हो।

अर्को तारामण्डलसम्म पुग्ने यात्रा असम्भव नै छ भन्ने निष्कर्षमा विज्ञान पुगेको छैन। तर सम्भव हुनु र व्यवहारमा पूरा गर्न सक्नु फरक कुरा हुन्। लेजरबाट चल्ने साना यान, आणविक संलयन र प्रतिपदार्थमा आधारित प्रणोदनले भविष्यका सम्भावनाका ढोका खोल्न सक्छन्। 

तथापि, ऊर्जा उत्पादन, इन्धन, यानको सुरक्षा, सञ्चार र यात्रुहरूको दीर्घकालीन जीवनजस्ता चुनौती समाधान हुन बाँकी छन्। मानव सभ्यताले अर्को तारासम्म पुग्ने दिन कहिले आउँछ भन्ने कुरा अहिले निश्चित छैन।