काठमाडौं । अफ्रिकाको सहारा मरुभूमिमा फेला परेको गुलाबी रङको दुर्लभ उल्कापिण्डले मंगल ग्रहको अर्बौं वर्ष पुरानो इतिहास बुझ्न नयाँ आधार दिएको छ। क

रिब ४.१ अर्ब वर्षभन्दा पुरानो मानिएको यस चट्टानमा भेटिएका खनिज तथा रासायनिक प्रमाणले प्राचीन मंगल ग्रहमा पानीको उपस्थिति र त्यसले ग्रहको सतहमा पारेको प्रभावबारे महत्त्वपूर्ण संकेत दिएका छन्।

सन् २०२२ मा अफ्रिकी देश मालीस्थित तेघाजा नामक नुनिलो मैदानमा फेला परेको यस उल्कापिण्डको नाम ‘तेघाजा शून्य शून्य एक’ राखिएको हो। करिब ८०० ग्राम तौल भएको यो चट्टान पृथ्वीमा भेटिएका सबैभन्दा पुराना मंगल ग्रहका तीन उल्कापिण्डमध्ये एक हो।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार मंगल ग्रहमा भएको ठूलो खगोलीय ठक्करका कारण यो चट्टान सतहबाट अन्तरिक्षमा उछिट्टिएको थियो। लामो अन्तरिक्ष यात्रा पूरा गरेपछि पृथ्वीमा आइपुगेको यस उल्कापिण्डको विशिष्ट खनिज संरचनाले वैज्ञानिकहरूको ध्यान आकर्षित गरेको छ।

नासाको जेट प्रोपल्सन ल्याबोरेटरीकी अनुसन्धानकर्ता याङ लिउका अनुसार सुरुमा सामान्य देखिएको यो चट्टानको विस्तृत अध्ययन गर्दा यसको असाधारण विशेषता पत्ता लागेको हो। अनुसन्धानपत्रका एक समीक्षकले यसलाई मंगल ग्रहको ‘रोसेटा स्टोन’ समेत भनेका छन्।

तेघाजा शून्य शून्य एकमा पाइएका आग्नेय खनिज र विशिष्ट बनावटले मंगल ग्रहको प्रारम्भिक भूगर्भीय अवस्थाबारे जानकारी दिन्छन्। यसको खनिज संरचना मंगल ग्रहको दक्षिणी उच्च भूभागमा पाइने चट्टानसँग मिल्दोजुल्दो छ।

यद्यपि यसको वास्तविक उत्पत्ति स्थल पहिचान हुन सकेको छैन। तर खनिज र रासायनिक संरचनाका आधारमा मंगल ग्रहका १३ सम्भावित स्थान पहिचान गरिएको छ।

नासाको एम्स रिसर्च सेन्टरका अनुसन्धानकर्ता ली सेपरका अनुसार यस चट्टानले प्राचीन मंगल ग्रहमा पानी र चट्टानबीच भएको अन्तरक्रियाको प्रमाण सुरक्षित राखेको छ। मंगल ग्रहले पानी गुमाउँदै गर्दा त्यहाँको वायुमण्डलमा भएका परिवर्तनका संकेतसमेत यसमा रहेको हुन सक्ने उनको भनाइ छ।

वैज्ञानिकहरूले अक्सिजनका समस्थानिकको विश्लेषणबाट यो चट्टान मंगल ग्रहबाट आएको पुष्टि गरेका थिए। यसको उमेर निर्धारण गर्न चट्टानभित्र रहेका सूक्ष्म जिरकन क्रिस्टल अध्ययन गरिएको थियो। साथै, रुबिडियम-स्ट्रोन्टियम प्रविधिबाट खनिज कणहरूको विश्लेषण गरिएको थियो।

अध्ययनले करिब ४.१ अर्ब वर्षअघि पानीको प्रभावबाट चट्टान परिवर्तन भएको देखाएको छ। यसको अर्थ चट्टानको मूल निर्माण त्योभन्दा पनि पहिले भएको हुन सक्छ।

चट्टानमा भेटिएका खनिज तथा रासायनिक प्रमाणले प्राचीन मंगल ग्रहमा सक्रिय जलचक्र रहेको संकेत गरेका छन्। त्यतिबेला तरल पानीले ग्रहको सतह र चट्टानसँग अन्तरक्रिया गरेको वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ।

यसले कुनै समय पानीको उपस्थिति रहेको मंगल ग्रह कसरी क्रमशः चिसो र सुख्खा अवस्थामा पुग्यो भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्न पनि सहयोग गर्न सक्छ।

यस अनुसन्धानको अर्को उपलब्धि प्राचीन मंगल ग्रहको उल्कापिण्ड अध्ययन गर्न पहिलोपटक रुबिडियम-स्ट्रोन्टियम मिति निर्धारण प्रविधि प्रयोग गरिनु हो। भविष्यमा अन्य उल्कापिण्डको अध्ययनमा पनि यो विधि उपयोगी हुने अपेक्षा गरिएको छ।

यससम्बन्धी अनुसन्धान निष्कर्ष अक्टोबर २९ मा ‘साइन्स’ जर्नलमा प्रकाशित भएको थियो। उल्कापिण्डमा रहेको पानीको मात्रा अध्ययन गरिएको अर्को अनुसन्धान भने जुन १० मा ‘साइन्स एड्भान्सेस’ जर्नलमा प्रकाशित भएको थियो।

अनुसन्धानकी प्रमुख याङ लिउले भनेकी छन्, ‘हामीले अहिलेसम्म यसको सतह मात्र खोतलेका छौँ।’

वैज्ञानिकहरूका अनुसार यस उल्कापिण्डको थप अध्ययनले मंगल ग्रहको प्रारम्भिक वातावरण, पानीको इतिहास र भूगर्भीय विकासबारे अझ धेरै रहस्य सुल्झाउन सक्छ।