लामो समयदेखि तेल र ग्यासका कारण विश्वको ध्यान केन्द्रित हुँदै आएको मध्यपूर्वमा अब अर्को संवेदनशील विषय पनि तीव्र रूपमा उठ्न थालेको छ—पानी। प्राकृतिक स्रोत घट्दै जाँदा भविष्यमा युद्धहरू तेलका कारण मात्रै नभई पानीका कारण पनि चर्किन सक्ने चेतावनी विश्लेषकहरूले दिन थालेका छन्।

इरान, अमेरिका र इजरेलबीच चर्किएको तनावसँगै खाडी क्षेत्रमा युद्धको दायरा विस्तार हुने संकेत देखिएका बेला कतिपय विज्ञहरूले अर्को सम्भावित जोखिमतर्फ ध्यान खिचेका छन्। त्यो हो, पानीको अभाव र त्यससँग जोडिएको पूर्वाधारको सुरक्षा।

खाडी क्षेत्रमा विश्वको जम्मा करिब २ प्रतिशत मात्रै ताजा पानीको स्रोत उपलब्ध छ। त्यसैले यहाँका धेरै देशहरूले समुद्रको पानीलाई प्रशोधन गरेर पिउन योग्य बनाउने डीस्यालिनेशन प्रविधिमा ठूलो निर्भरता राखेका छन्।

फ्रान्सको इन्टरनेशनल रिलेशन्स इन्स्टिट्यूटका अनुसार कुवेतमा प्रयोग हुने करिब ९० प्रतिशत पानी समुद्री पानी प्रशोधन गरेर तयार गरिन्छ। ओमानमा यो अनुपात ८६ प्रतिशत, साउदी अरबमा ७० प्रतिशत र संयुक्त अरब इमिरेट्समा ४२ प्रतिशत रहेको छ।

सन् २०२१ मा खाडी राष्ट्रहरूमा रहेका डीस्यालिनेशन प्लान्टहरूले दैनिक करिब दुई करोड घनमिटर पानी उत्पादन गरेका थिए। यो परिमाण करिब ८ हजार वटा पौडी पोखरी भर्न पुग्ने पानी बराबर हो।

तर पानीको यही निर्भरता अहिले सुरक्षा जोखिममा बदलिन थालेको छ। युद्धको प्रभाव बढ्दै जाँदा यी पानी प्रशोधन केन्द्रहरू सम्भावित निशाना बन्न सक्ने चिन्ता बढेको छ।

स्ट्रेट अफ होर्मुज क्षेत्रमा रहेको एउटा पानी प्रशोधन केन्द्र अमेरिकी आक्रमणका कारण क्षतिग्रस्त भएको दाबी इरानले यसअघि नै गरिसकेको छ। त्यस्तै इरानमाथि पनि खाडी क्षेत्रका डीस्यालिनेशन प्लान्ट नजिक आक्रमण गरेको आरोप लाग्दै आएको छ।

दुबईको जेबल अली बन्दरगाहमा भएको आक्रमण विश्वकै ठूलो डीस्यालिनेशन केन्द्रमध्ये एकको नजिक भएको बताइन्छ। त्यस्तै कुवेतको दोहा वेस्ट प्लान्ट नजिकको बन्दरगाहमा भएको आक्रमणका भग्नावशेषले पानी प्रशोधन केन्द्रलाई असर पुगेको विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ।

यस्ता घटनाले खाडी क्षेत्रको जल पूर्वाधार कति संवेदनशील अवस्थामा रहेको छ भन्ने देखाउँछ। विशेषज्ञहरूका अनुसार यी केन्द्रहरूमा क्षति पुगेमा केही देशहरूमा तत्कालै खानेपानी संकट उत्पन्न हुन सक्छ।

यता इरान स्वयं पनि गम्भीर जल संकटको सामना गरिरहेको देश हो। न्यून वर्षा, पुराना जल संरचना, अव्यवस्थित जल व्यवस्थापन र जमिनमुनिको पानीको अत्यधिक दोहनका कारण त्यहाँ पानीको अभाव चर्किएको छ।

राजधानी तेहरानमा भविष्यमा पानीको हदबन्दी लागू गर्नुपर्ने वा मानिसहरूलाई अन्य क्षेत्रमा सार्नुपर्ने अवस्था आउन सक्ने चेतावनी सरकारी अधिकारीहरूले दिएका छन्।

पानीको अभावले इरानभित्र सामाजिक असन्तुष्टि पनि बढाएको छ। इस्फाहान लगायतका क्षेत्रमा पानी अभाव, महँगी र राजनीतिक असन्तुष्टि मिसिएर विरोध प्रदर्शनसमेत भएका थिए।

जल संकटले क्षेत्रीय विवादलाई पनि थप जटिल बनाएको छ। इरानको अफगानिस्तानसँग हेल्मन्ड नदीको पानी बाँडफाँट, टर्कीसँग टाइग्रिस र युफ्रेटिस नदीका बाँध, र इराकसँग साझा जलमार्गका विषयमा लामो समयदेखि विवाद रहँदै आएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार मध्यपूर्वको भू–राजनीतिमा अब वातावरणीय दबाब पनि महत्त्वपूर्ण कारक बन्न थालेको छ। तेल र ग्यासका स्रोतसँगै पानीको अभावले भविष्यका द्वन्द्वहरू झनै जटिल बन्न सक्ने संकेत देखिएको छ।

त्यसैले कतिपय विशेषज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन्—भविष्यका युद्धहरू पाइपलाइन र तेल ट्याङ्करका कारण मात्रै होइन, नदी, बाँध र डीस्यालिनेशन प्लान्टका कारण पनि हुन सक्छन्।

मध्यपूर्वमा तेलपछि अब पानी अर्को संवेदनशील रणनीतिक स्रोत बन्दै गएको छ। अहिलेको युद्ध समाप्त भए पनि जल संकटले क्षेत्रीय राजनीति र सुरक्षा अवस्थालाई अझै लामो समय प्रभावित गर्ने देखिन्छ।