काठमाडौं । के तपाईं हाँसिरहनुभएको छ, तर भित्रभित्रै रुन मन लागिरहेको छ ? रातभरि निद्रा लाग्दैन ? मनमा अनेकौँ कुरा खेलिरहन्छन् ? सानासाना कुराले पनि मन आत्तिन्छ ? तर पनि तपाईं अरूका अगाडि खुसी देखिने प्रयास गरिरहनुभएको छ ?

के तपाईं साँच्चै ठीक हुनुहुन्छ ? चिच्याएर आफ्नो समस्या भन्न, मनका भावना व्यक्त गर्न मन लाग्छ, तर अरूले के भन्लान् भन्ने डरले रोकिइरहनुभएको छ ? आफ्नो पीडा मनभित्रै गुम्साएर राख्नुभएको छ ?

केही भन्न मन लाग्छ, कसैलाई सुनाउन मन लाग्छ, तर कसलाई सुनाउने र कसले बुझ्ला भन्ने प्रश्नले तपाईं आफैँभित्र संघर्ष गरिरहनुभएको छ ? के तपाईं जबर्जस्ती खुसी हुने प्रयास गरिरहनुभएको छ ?

त्यस्तै, एकपटक आफ्नो वरपिरि हेर्नुहोस् ।  मानिस हाँसिरहेको छ, साथीभाइसँग रमाइरहेको छ, सामाजिक सञ्जालमा खुसी देखिने तस्बिर राखिरहेको छ र कार्यस्थलमा आफ्नो जिम्मेवारी पनि पूरा गरिरहेको छ। बाहिरबाट हेर्दा उसको जीवन सामान्य र व्यवस्थित देखिन्छ। तर त्यही मुस्कानभित्र गहिरो निराशा, एक्लोपन र मानसिक पीडा लुकेको हुन सक्छ।

सबै दुःख आँसु बनेर झर्दैनन्, सबै निराशा मौनतामा देखिँदैनन्। कतिपय मानिस आफ्नो पीडा लुकाएर अरूलाई हँसाइरहेका हुन्छन्। उनीहरू अरूका अगाडि खुसी देखिए पनि एकान्तमा भने आफूभित्रको खालीपनसँग संघर्ष गरिरहेका हुन सक्छन्। यही अवस्थालाई सामान्य भाषामा ‘स्माइलिङ डिप्रेसन’ भनिन्छ।

यो छुट्टै आधिकारिक चिकित्सकीय निदान होइन। डिप्रेसनका लक्षण बाहिरबाट स्पष्ट नदेखिने अवस्थालाई बुझाउन यो शब्द प्रयोग गरिन्छ। काममा सक्रिय हुनु, साथीभाइसँग हाँस्नु वा दैनिक जिम्मेवारी पूरा गर्न सक्नुले मात्रै कुनै व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्य राम्रो छ भन्ने प्रमाणित गर्दैन।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार सन् २०२१ मा विश्वभर करिब ३३ करोड २० लाख मानिस डिप्रेसनबाट प्रभावित थिए। लामो समयसम्म उदास रहनु, निराशा बढ्दै जानु र पहिले मन पर्ने गतिविधिमा रुचि हराउनु यसका प्रमुख लक्षण हुन्। निद्रा, भोक, ऊर्जा, एकाग्रता र आत्ममूल्याङ्कनमा समेत परिवर्तन आउन सक्छ।

आखिर किन लुकाउँछन् मानिसले आफ्नो पीडा ?

आफ्नो मानसिक समस्या अरूलाई बताए कमजोर ठानिएला भन्ने डर, परिवार र समाजको अपेक्षा, काममा आफ्नो छवि बिग्रने चिन्ता वा अरूलाई बोझ बन्न नचाहने सोचले कतिपय मानिसलाई आफ्ना भावना लुकाउन बाध्य बनाउँछ। कतिपयले आफूले भोगिरहेको अवस्थालाई मानसिक समस्याका रूपमा पहिचानसमेत गरेका हुँदैनन्। उनीहरू आफ्नो थकान, निराशा र मन नलाग्ने अवस्थालाई व्यस्त जीवनको सामान्य परिणाम ठानिरहेका हुन सक्छन्।

सधैँ उत्कृष्ट बन्न खोज्ने, अरूलाई खुसी राख्ने र सबैको समस्या समाधान गरिदिने व्यक्तिले पनि आफ्नो पीडा लुकाउन सक्छन्। उनीहरू अरूका लागि हाँसो र भरोसाको स्रोत बनिरहेका हुन्छन्, तर आफूलाई आवश्यक परेको सहयोग माग्न भने हिचकिचाउँछन्।

तर हाँस्नु, व्यस्त रहनु वा आफ्ना भावना निजी राख्नु आफैँमा डिप्रेसनको प्रमाण होइन। व्यक्तिको व्यवहारमा आएको परिवर्तन, लक्षणको निरन्तरता र दैनिक जीवनमा परेको प्रभावलाई समग्र रूपमा बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।

पहिले मन पर्ने कुराप्रति रुचि हराउँदै जानु

पहिले साथीभाइसँग भेट्न, घुम्न, व्यायाम गर्न वा मन पर्ने काम गर्न उत्साहित हुने व्यक्ति बिस्तारै ती गतिविधिबाट टाढिन सक्छ। काममा जाने र जिम्मेवारी पूरा गर्ने क्रम भने जारी रहन सक्छ। बाहिरबाट सक्रिय देखिए पनि पहिले आनन्द दिने गतिविधि बोझजस्तो लाग्न थाल्नु ध्यान दिनुपर्ने परिवर्तन हो।

पर्याप्त आराम गर्दा पनि शरीर थाकिरहनु

निद्रा पूरा हुँदा पनि शरीर भारी महसुस हुनु, हातखुट्टा चलाउन गाह्रो लाग्नु वा सामान्य काम गर्नसमेत असाधारण प्रयास गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। डिप्रेसनका केही स्वरूपमा यस्तो थकान देखिन सक्छ। तर शारीरिक थकानका अन्य कारण पनि हुन सक्ने भएकाले समस्या निरन्तर रहेमा स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु उचित हुन्छ।

भेटघाटका योजना बारम्बार रद्द गर्नु

अरूका अगाडि सामान्य र खुसी देखिने व्यक्ति एक्लै भएपछि भावनात्मक रूपमा रित्तो महसुस गर्न सक्छ। यही कारण उसले अन्तिम समयमा भेटघाट रद्द गर्ने, सामाजिक गतिविधिबाट टाढिने वा एक्लै बस्न खोज्ने गर्न सक्छ। यस्तो परिवर्तन लगातार देखिएमा उसलाई दोष दिनुभन्दा कारण बुझ्ने प्रयास गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

धेरै सुत्दा पनि थकान नहट्नु

डिप्रेसनले निद्राको ढाँचामा असर पार्न सक्छ। कसैलाई राति निदाउन गाह्रो हुन्छ भने कसैलाई सामान्यभन्दा धेरै सुत्न मन लाग्न सक्छ। लामो समय सुतेर पनि शरीरमा ऊर्जा नआउनु, बिहान उठ्न कठिन हुनु र दिनभरि शिथिल महसुस गर्नु सम्भावित संकेत हुन्।

सामान्य आलोचना वा अस्वीकृतिले पनि गहिरो चोट पुर्‍याउनु

साथीले भेट्ने योजना रद्द गर्नु, कसैले बेवास्ता गरेको जस्तो लाग्नु वा सामान्य सुझाव दिनुले पनि अत्यधिक दुःख, लज्जा र असुरक्षा पैदा गर्न सक्छ। अस्वीकृतिप्रति बढी संवेदनशीलता डिप्रेसनको केही स्वरूपमा देखिन सक्छ। तर यस्तो अनुभव अन्य मानसिक अवस्थासँग पनि सम्बन्धित हुन सक्ने भएकाले यसलाई मात्र आधार बनाएर निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन।

अरूलाई खुसी राख्न आफूलाई नै थकित बनाउनु

सधैँ रमाइलो गर्ने, अरूलाई हँसाउने, सबैको समस्या समाधान गरिदिने वा काममा आफूलाई अत्यधिक व्यस्त राख्ने व्यक्तिले पनि भित्री पीडा भोगिरहेको हुन सक्छ। कतिपय अवस्थामा काम र सामाजिक गतिविधिले आफ्नै नकारात्मक भावनाबाट ध्यान हटाउने माध्यमको काम गर्छन्। त्यसैले अरूलाई सहयोग गर्ने व्यक्तिलाई पनि सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ।

भित्रभित्रै आफूलाई मूल्यहीन ठान्नु

बाहिरबाट आत्मविश्वासी देखिए पनि भित्रभित्रै आफू असक्षम भएको, आफूबाट केही नहुने वा अरूलाई आफ्नो आवश्यकता नरहेको सोच दोहोरिन सक्छ। आफूलाई निरन्तर दोष दिनु, अत्यधिक अपराधबोध महसुस गर्नु, भविष्यप्रति आशा हराउनु र आफूलाई अरूभन्दा कम मूल्यवान् ठान्नु डिप्रेसनका महत्त्वपूर्ण लक्षण हुन्।

यी सात संकेत सबै व्यक्तिमा देखिनुपर्छ भन्ने छैन। कुनै एक संकेत देखिएकै आधारमा डिप्रेसन भएको निष्कर्ष निकाल्न पनि मिल्दैन। मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञले लक्षणको अवधि, गम्भीरता र दैनिक जीवनमा परेको असरका आधारमा मूल्याङ्कन गर्छन्।

सामान्य उदासी र चिकित्सकीय डिप्रेसन एउटै कुरा होइनन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार डिप्रेसनको एउटा प्रकरणमा उदासी, चिडचिडापन वा खालीपनको अनुभूति अथवा रुचि र आनन्द हराउने समस्या दिनको अधिकांश समय, लगभग हरेक दिन, कम्तीमा दुई हप्तासम्म रहन सक्छ। यससँगै अन्य लक्षण र दैनिक जीवनमा असरसमेत देखिन सक्छ।

यस्ता लक्षण लामो समयसम्म रहिरहेमा, झन् बढ्दै गएमा वा काम, पढाइ, सम्बन्ध र व्यक्तिगत जीवनमा बाधा पुर्‍याउन थालेमा चिकित्सक वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्छ। मनोचिकित्सा, परामर्श र आवश्यकताअनुसार औषधोपचारबाट डिप्रेसनको उपचार गर्न सकिन्छ।

आफूले विश्वास गर्ने व्यक्तिसँग मनको कुरा साझा गर्नु पनि सहयोगको सुरुवात हुन सक्छ। कसैले आफ्नो पीडा सुनाउँदा ‘यति सानो कुरामा किन दुःखी ?’ भनेर प्रश्न गर्नु वा तुरुन्तै समाधान खोज्न दबाब दिनुभन्दा उसको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्नु र भावनालाई सम्मान गर्नु आवश्यक हुन्छ।

यदि कसैले आफू मर्न चाहेको, जीवनको कुनै अर्थ नरहेको वा आफू अरूका लागि बोझ भएको बताउँछ भने त्यसलाई सामान्य निराशा ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। तत्काल आत्महानीको जोखिम देखिएमा उसलाई एक्लै नछोडी नजिकको अस्पताल वा उपलब्ध आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवाको सहयोग लिनुपर्छ।

अन्ततः, हरेक मुस्कान खुसीको प्रमाण होइन, तर हरेक मुस्कानभित्र दुःख लुकेको हुन्छ भन्ने पनि होइन। मानिसको बाहिरी व्यवहार हेरेर मात्रै उसको मानसिक अवस्था अनुमान गर्न सकिँदैन। कहिलेकाहीँ सधैँ अरूलाई हँसाउने व्यक्तिलाई पनि आफ्नो पीडा सुनाउन सुरक्षित ठाउँ चाहिएको हुन सक्छ।

त्यसैले कसैको व्यवहारमा असामान्य परिवर्तन देखिएमा उसको कुरा सुन्ने, अवस्था बुझ्ने र आवश्यक पर्दा सहयोगको हात बढाउने बानी बसालौँ। किनकि कतिपय अवस्थामा मानिसलाई चाहिने पहिलो सहयोग नै आफ्नो पीडा लुकाउन नपर्ने वातावरण र आफूलाई बुझिदिने एउटा भरपर्दो व्यक्ति हुन सक्छ।