काठमाडौं। कुनै समय नेपाली कांग्रेसको बलियो चुनावी किल्ला मानिने मधेश अहिले पार्टीका लागि राजनीतिक रूपमा सबैभन्दा कमजोर बन्दै गएको छ। दशकौँसम्म कांग्रेसको भरपर्दो जनाधार रहेको तराई–मधेशमा पछिल्ला निर्वाचनहरूले पार्टीको पकड निरन्तर खुम्च्याउँदै लगेका छन्। २१ फागुनको निर्वाचनले त कांग्रेसको ऐतिहासिक प्रभावमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरिदिएको छ।

मधेशको गुमेको जनमत फर्काउने उद्देश्यसहित तराई झरेको कांग्रेस नेतृत्वले समेत अपेक्षित परिणाम दिन सकेन। आफ्नै परम्परागत आधार क्षेत्रमा पार्टीले बेहोरेको धक्काले कांग्रेसको संगठनात्मक अवस्था मात्र होइन, मधेशसँगको ऐतिहासिक राजनीतिक सम्बन्ध नै कमजोर बनेको संकेत गरेको छ।

यो पराजय सामान्य चुनावी हारभन्दा गहिरो छ। कुनै समय कांग्रेसलाई आफ्नो राजनीतिक प्रतिनिधि ठान्ने मधेश अहिले नयाँ राजनीतिक विकल्पतर्फ आकर्षित भइरहेको छ। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) लगायतका शक्तिको बढ्दो प्रभावले कांग्रेसको परम्परागत मताधारमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। पार्टीको पुरानो संगठन र मतदाता दुवै कमजोर हुँदै जाँदा कांग्रेसका लागि मधेशको राजनीति पुनः प्राप्त गर्नु कठिन चुनौती बनेको छ।

विशेष महाधिवेशनबाट नयाँ नेतृत्व स्थापित भएपछि कांग्रेसभित्र सत्ता समीकरण फेरिएको छ। नियमित महाधिवेशनबाट पनि नेतृत्वको पकड बलियो बनेको छ। तर पार्टीको आन्तरिक सत्ता परिवर्तन हुँदैमा जनताको विश्वास स्वतः फर्किने अवस्था छैन। नेतृत्व फेरिएको छ, तर मधेशमा कांग्रेसप्रतिको निराशा र असन्तुष्टि उस्तै छ।

कांग्रेसभित्रै पनि परम्परागत मतदाताको ठूलो हिस्सा अन्य दलतर्फ गएको स्वीकारोक्ति सुनिन्छ। कांग्रेसको पुरानो मताधारलाई पुनः एकीकृत गर्न नसके पार्टीको राजनीतिक प्रभाव अझै खुम्चिने चिन्ता छ। नयाँ नेतृत्वका लागि अब सबैभन्दा ठूलो परीक्षा मधेशमा गुमेको जनविश्वास फर्काउनु हो।

मधेशमा कांग्रेस कमजोर हुनुको कारण पछिल्लो निर्वाचनमा सीमित छैन। यसको पृष्ठभूमिमा वर्षौँदेखि थुप्रिँदै आएको राजनीतिक उपेक्षा, पहिचानको सवाल र प्रतिनिधित्वसम्बन्धी असन्तुष्टि जोडिएको छ।

कुनै समय मधेशका राजनीतिक तथा सामाजिक मुद्दा कांग्रेसकै आन्तरिक बहसको हिस्सा थिए। नागरिकता, क्षेत्रीय पहिचान र अधिकारका विषयमा पार्टीभित्रै आवाज उठ्ने गरेको थियो। तर समयक्रममा ती मुद्दालाई राष्ट्रिय राजनीतिको मूल एजेन्डा बनाउन कांग्रेसले पर्याप्त चासो देखाउन सकेन।

मधेशका विशिष्ट समस्या उठाउँदा क्षेत्रीयताको राजनीति हुने र राष्ट्रिय एकतामा असर पर्ने आशंकाले पार्टी नेतृत्व पछि हट्दै गयो। नागरिकता, पहिचान र राज्यमा समान पहुँचका सवाललाई गम्भीरतापूर्वक सम्बोधन गर्न नसक्दा कांग्रेस र मधेशबीचको दूरी बढ्दै गएको राजनीतिक विश्लेषण छ।

कांग्रेसले मधेशलाई अधिकार र पहिचानको राजनीतिक सवालबाट भन्दा निर्वाचनमा मत दिने आधार क्षेत्रका रूपमा बढी उपयोग गरेको आरोप लाग्दै आएको छ। यही कमजोरीलाई अन्य राजनीतिक शक्तिले आफ्नो अवसर बनाए।

कम्युनिस्ट तथा क्षेत्रीय दलहरूले जातीय विभेद, वर्गीय असमानता, गरिबी, सामाजिक बहिष्करण र राज्यमा प्रतिनिधित्वको मुद्दालाई निरन्तर उठाए। दलित, विपन्न, थारू तथा सीमान्तकृत समुदायका असन्तुष्टिलाई राजनीतिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरे। कांग्रेस भने आफ्नै परम्परागत प्रभावको भरमा राजनीति चलाइरह्यो।

बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापनापछि सबै समस्या क्रमशः समाधान हुने अपेक्षामा कांग्रेस सीमित रहँदा मधेशमा नयाँ राजनीतिक धारहरू स्थापित हुँदै गए। क्षेत्रीय राजनीतिक शक्तिको उदय, मधेश आन्दोलन र पहिचानमा आधारित अभियानले कांग्रेसको पुरानो आधारलाई क्रमशः चुनौती दिए। त्यसपछि पार्टी आफ्नै प्रभाव क्षेत्रमा रक्षात्मक अवस्थामा पुग्यो।

कांग्रेसको अर्को कमजोरी समावेशिताको अभ्यासमा देखिएको छ। पार्टीले मधेशी, दलित, थारू तथा अन्य सीमान्तकृत समुदायको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै आए पनि त्यसको वास्तविक लाभ लक्षित समुदायसम्म पुग्न नसकेको आलोचना छ।

समावेशी कोटाबाट नेतृत्वमा पुग्ने अवसर आर्थिक तथा राजनीतिक पहुँच भएका सीमित व्यक्तिमा केन्द्रित हुँदा त्यसले प्रतिनिधित्वको मूल उद्देश्य पूरा गर्न सकेको छैन। मधेशको नाममा पद बाँड्ने तर मधेशका वास्तविक सामाजिक र राजनीतिक समस्या सम्बोधन नगर्ने प्रवृत्तिले पार्टीप्रतिको असन्तुष्टि बढाएको छ।

समावेशिता भनेको नेतृत्वमा केही अनुहार थप्नु मात्रै होइन। राज्य र पार्टीको निर्णय प्रक्रियाबाट लामो समयसम्म बाहिर पारिएका समुदायलाई वास्तविक अधिकार र अवसर दिनु हो। तर पुराना दलहरूले यसलाई राजनीतिक व्यवस्थापन र पद बाँडफाँटको विषयमा सीमित गरेको आरोप लाग्दै आएको छ।

मधेशको राजनीतिमा देखिएको असन्तुष्टिको एउटा प्रमुख कारण यही हो। प्रतिनिधित्वको आश्वासन र वास्तविक सहभागिताबीचको दूरी बढ्दै जाँदा परम्परागत मतदाता नयाँ राजनीतिक शक्तितर्फ आकर्षित भएका छन्।

कांग्रेसले कुनै समय मधेशमा बलियो प्रभाव निर्माण गर्नुको कारण केवल संगठन र चुनावी रणनीति थिएन। पहाड र मधेशबीचको भावनात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्ने तथा विभिन्न जातीय, भाषिक र सामाजिक समुदायलाई एउटै राजनीतिक धारमा जोड्ने क्षमता पनि थियो।

मधेशका नेतृत्वलाई राष्ट्रिय राजनीतिमा स्थान दिने, पहाडी र मधेशी समुदायबीच राजनीतिक सहकार्य बढाउने र विभिन्न वर्गको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने अभ्यासले कांग्रेसलाई देशव्यापी पार्टीका रूपमा स्थापित गरेको थियो।

कुनै समय मधेशका राजनीतिक व्यक्तित्वहरू राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली भूमिकामा थिए। उनीहरू क्षेत्रीय पहिचानमा मात्र सीमित नभई देशका विभिन्न भूगोलका राजनीतिक शक्तिसँग सहकार्य गर्थे। यसले कांग्रेसलाई मधेशमा मात्रै होइन, राष्ट्रिय स्तरमै बलियो बनाएको थियो।

तर पछिल्लो समय कांग्रेस यही राजनीतिक सूत्रबाट टाढिँदै गएको देखिन्छ। क्षेत्रीय भावना बुझ्ने, स्थानीय नेतृत्व विकास गर्ने र मधेशका मुद्दालाई राष्ट्रिय बहससँग जोड्ने अभ्यास कमजोर भएको छ। पार्टीभित्र पद र अवसरको वितरण भए पनि त्यसले जनस्तरमा राजनीतिक सम्बन्ध बलियो बनाउन सकेको छैन।

कांग्रेसको पुरानो शक्ति विभिन्न समुदायबीचको विश्वास र सहकार्यमा आधारित थियो। अहिले त्यही विश्वास कमजोर बनेको छ। संगठनात्मक संरचना बाँकी रहे पनि त्यसलाई चलायमान बनाउने सामाजिक र राजनीतिक सम्बन्ध खुम्चिएको छ।

अहिले कांग्रेसको नेतृत्व नयाँ पुस्ताको हातमा पुगेको छ। पार्टीभित्रको शक्ति समीकरण परिवर्तन भएको छ। तर मधेशको राजनीतिक समीकरण बदल्न नेतृत्व परिवर्तन मात्रै पर्याप्त देखिँदैन।

मधेशमा कांग्रेसको पुनरागमनका लागि नागरिकता, पहिचान, सामाजिक न्याय, समान प्रतिनिधित्व, रोजगारी र आर्थिक अवसरका विषयमा स्पष्ट राजनीतिक दृष्टिकोण आवश्यक छ। भाषण र चुनावी नाराभन्दा जनताको दैनिक जीवनसँग जोडिएका समस्याको समाधानमा पार्टी केन्द्रित हुनुपर्ने देखिन्छ।

त्यस्तै, मधेशका स्थानीय नेतृत्वलाई वास्तविक अधिकार दिने, तल्लो तहका कार्यकर्ताको आवाज सुन्ने र सीमान्तकृत समुदायलाई निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउने अभ्यास सुरु गर्नुपर्नेछ। समावेशितालाई पद प्राप्तिको माध्यम होइन, राजनीतिक न्यायको आधार बनाउन सके मात्रै कांग्रेसले आफ्नो पुरानो जनाधारसँग सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्न सक्छ।

कांग्रेसको संकट अहिले नेतृत्वको अनुहार परिवर्तनमा सीमित छैन। पार्टीले मधेशलाई कसरी बुझ्छ, मधेशका मुद्दालाई कति प्राथमिकता दिन्छ र वर्षौँदेखि गुम्दै गएको विश्वास कसरी फर्काउँछ भन्ने प्रश्न मुख्य बनेको छ।

कुनै समय कांग्रेसको राजनीतिक शक्ति बनेको मधेश अहिले उसकै सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ।

पुरानो विरासत र ऐतिहासिक सम्बन्धको चर्चा गरेर मात्रै गुमेको जनमत फर्किने छैन। त्यसका लागि पार्टीले आफ्नो राजनीतिक सोच, संगठन सञ्चालन र प्रतिनिधित्वको अभ्यासमै परिवर्तन गर्नुपर्नेछ।