काठमाडौं। हामीले दैनिक रूपमा मोबाइल वा कम्प्युटरमा ब्राउजर खोलेर कुनै शब्द टाइप गर्छौं र केही सेकेन्डमै वेबसाइट हाम्रो स्क्रिनमा देखिन्छ। बाहिरबाट हेर्दा यो प्रक्रिया अत्यन्तै सहज र सामान्य लाग्छ।  तर यसको पछाडि इन्टरनेटको निकै ठूलो, व्यवस्थित र तहगत प्रविधि सक्रिय हुन्छ।

जब प्रयोगकर्ताले कुनै वेबसाइट खोल्ने प्रयास गर्छ, पहिलो काम उसको डिभाइसले सुरु गर्छ। मोबाइल, कम्प्युटर वा ट्याब्लेट जस्ता उपकरणलाई ‘क्लाइन्ट’ भनिन्छ।

क्लाइन्टले इन्टरनेटमार्फत वेबसाइटको जानकारी खोज्न थाल्छ। जहाँ वेबसाइटका फाइलहरू, डाटा, फोटो, भिडियो र कोडहरू भण्डारण गरिएका हुन्छन्,त्यो ‘सर्भर’ हो। सर्भर भनेको शक्तिशाली कम्प्युटर प्रणाली हो जुन सधैं इन्टरनेटमा जडित रहन्छ र प्रयोगकर्ताको अनुरोध अनुसार डाटा पठाउन तयार हुन्छ।

क्लाइन्ट र सर्भरबीचको सम्बन्ध नै इन्टरनेटको मूल आधार हो। प्रयोगकर्ताले कुनै वेबसाइट खोल्न चाहँदा क्लाइन्टले सर्भरलाई अनुरोध पठाउँछ, र सर्भरले आवश्यक सामग्री फिर्ता पठाउँछ। तर यो प्रक्रिया सिधै हुँदैन, बीचमा धेरै तहका प्रविधिहरू काम गर्छन्।

सबैभन्दा पहिले वेबसाइटको ठेगाना पहिचान गर्नुपर्छ। हामीले ब्राउजरमा लेख्ने नाम मानव भाषामा हुन्छ, जस्तै कुनै डटकम ठेगाना, तर कम्प्युटरले त्यस्तो नाम बुझ्दैन। कम्प्युटरले केवल संख्यात्मक आईपी एड्रेस बुझ्छ, जुन प्रत्येक वेबसाइटको वास्तविक डिजिटल ठेगाना हो।

यही समस्या समाधान गर्न ‘डोमेन नेम सिस्टम’ (डिएनएस) प्रयोग हुन्छ। डिएनएसलाई इन्टरनेटको फोनबुक जस्तै मानिन्छ, जसले वेबसाइटको नामलाई सम्बन्धित आईपी एड्रेसमा रूपान्तरण गर्छ। यो प्रणाली विश्वभर फैलिएका हजारौं सर्भरहरूको नेटवर्क हो। जसले सही ठेगाना पत्ता लगाउन केही मिलिसेकेन्डमै काम गर्छ।

सही आईपी एड्रेस फेला परेपछि क्लाइन्ट र सर्भरबीच वास्तविक डेटा आदानप्रदान सुरु हुन्छ। यो सम्पूर्ण सञ्चार प्रक्रिया ‘टीसीपी/आईपी’ प्रोटोकलमा आधारित हुन्छ। ‘टीसीपी’ ले ठूलो डाटालाई साना भागमा टुक्र्याउने, ती भागहरू सही क्रममा पुनः जोड्ने र डाटा सही रूपमा पुगेको सुनिश्चित गर्ने काम गर्छ।

‘आईपी’ ले ती साना डाटा टुक्रा, जसलाई ‘प्याकेट’ भनिन्छ, कुन बाटो हुँदै गन्तव्यसम्म पुग्ने भन्ने निर्धारण गर्छ। इन्टरनेटको संरचना यस्तो हुन्छ कि यी प्याकेटहरू एउटै बाटोबाट जानु आवश्यक हुँदैन। फरक फरक बाटो हुँदै पनि गन्तव्यमा पुग्न सक्छन्।

यो प्रणालीलाई अझ बुझ्न सजिलो बनाउने उदाहरण हो सडक सञ्जाल। ठूला सामानलाई एकै गाडीमा नहालेर साना साना भागमा बाँडेर पठाइन्छ, र ती भागहरू फरक फरक बाटो भएर पनि अन्तिम गन्तव्यमा पुग्छन्। त्यस्तै इन्टरनेटमा पनि डाटा साना प्याकेटमा विभाजन भएर नेटवर्क हुँदै यात्रा गर्छ र अन्तमा ब्राउजरले ती सबैलाई सही क्रममा जोड्छ।

यसपछि ब्राउजर र सर्भरबीच सञ्चारको अर्को तह सुरु हुन्छ, जसलाई ‘हाइपरटेक्स्ट ट्रान्सफर प्रोटोकल’ (एचटीटीपी) भनिन्छ। ब्राउजरले सर्भरलाई अनुरोध पठाउँछ, जसलाई ‘रिक्वेस्ट’ भनिन्छ। सर्भरले त्यसको जवाफ दिन्छ, जसलाई ‘रेस्पोन्स’ भनिन्छ। यदि सबै प्रक्रिया सफल भयो भने सर्भरले ‘२०० ओके’ भन्ने सन्देश पठाउँछ, जसको अर्थ अनुरोध सफलतापूर्वक पूरा भयो भन्ने हो।

तर इन्टरनेटमा सबै कुरा सधैं सफल हुँदैन। कहिलेकाहीँ विभिन्न त्रुटिहरू पनि देखिन्छन्। ‘४०४’ को अर्थ माग गरिएको पेज भेटिएन भन्ने हुन्छ। ‘४०३’ को अर्थ प्रयोगकर्तासँग पहुँच अनुमति छैन भन्ने हुन्छ, ‘३०१’ को अर्थ वेबसाइटको ठेगाना स्थायी रूपमा परिवर्तन भएको छ भन्ने हुन्छ। र ‘५०३’ को अर्थ सर्भर अस्थायी रूपमा उपलब्ध छैन भन्ने हुन्छ। यी सबै कोडहरू इन्टरनेट प्रणालीमा हुने अवस्थाहरू बुझाउने संकेतहरू हुन्।

सर्भरबाट डाटा प्राप्त भएपछि ब्राउजरको वास्तविक काम सुरु हुन्छ, जसलाई ‘रेन्डरिङ’ भनिन्छ। ब्राउजरले प्राप्त गरेको ‘एचटीएमएल’ फाइल पढेर वेबपेजको आधार संरचना तयार गर्छ। त्यसपछि ‘सीएसएस’ ले त्यस पेजलाई डिजाइन, रंग, लेआउट र सौन्दर्य दिन्छ। ‘जाभास्क्रिप्ट’ ले वेबपेजलाई चलायमान र अन्तरक्रियात्मक बनाउँछ, जसले बटन क्लिक, मेनु खोल्ने, स्क्रोल गर्ने जस्ता कार्य सम्भव बनाउँछ।

यसका साथै वेबपेजमा प्रयोग हुने तस्बिर, भिडियो, अडियो, फन्ट र अन्य सामग्रीहरू पनि लोड हुन्छन्, जसलाई ‘एसेट्स’ भनिन्छ। यी सबै तत्वहरू मिलेर अन्ततः प्रयोगकर्ताको स्क्रिनमा पूरा वेबसाइट तयार हुन्छ। यो प्रक्रिया यति छिटो हुन्छ कि प्रयोगकर्ताले केही सेकेन्डमै सम्पूर्ण वेबसाइट देख्न सक्छ।

विश्वव्यापी रूपमा हेर्दा, एक सामान्य वेबपेज लोड हुन केही मिलिसेकेन्डदेखि केही सेकेन्डसम्म लाग्न सक्छ, तर त्यस समयमा हजारौं नेटवर्क उपकरण, राउटर, सर्भर, डेटा सेन्टर र प्रोटोकलहरू एकसाथ सक्रिय भएर काम गरिरहेका हुन्छन्। इन्टरनेटको यही संरचनाले विश्वभरका अर्बौं प्रयोगकर्तालाई एकै समयमा सेवा दिन सम्भव बनाएको छ।

ब्राउजरमा गरिएको एउटा सानो क्लिक वास्तवमा हजारौं तहको प्रविधि, नेटवर्क र प्रणालीहरूको संयुक्त परिणाम हो।

क्लाइन्टदेखि सर्भर, डिएनएसदेखि टीसीपी/आईपी, एचटीटीपीदेखि वेब रेन्डरिङसम्मको सम्पूर्ण प्रक्रिया मिलेर आधुनिक इन्टरनेटलाई छिटो, भरपर्दो र विश्वव्यापी बनाएको छ।