राष्ट्र भूगोलले मात्र बन्दैन। भूगोलले राष्ट्रको सीमाना कोर्छ, तर त्यसलाई जीवन्त बनाउने शक्ति भाषा, साहित्य, संस्कृति र सामूहिक स्मृतिमा निहित हुन्छ। भूगोल राष्ट्रको शरीर हो भने भाषा–साहित्य त्यसको आत्मा हो।

हामीले बोल्ने भाषा, पढ्ने साहित्य, मान्ने संस्कृति र साझा राष्ट्रभावको समष्टिले नै राष्ट्रको पहिचान निर्माण गर्छ।

नेपालको सन्दर्भमा नेपाली भाषालाई जनभाषाको रूपमा स्थापित गर्दै राष्ट्रिय एकताको बलियो आधार निर्माण गर्ने व्यक्तित्वमध्ये आदिकवि भानुभक्त आचार्य अग्रस्थानमा छन्। उनले नेपाली भाषालाई केवल साहित्य सिर्जनाको माध्यम बनाएनन्, जनताको साझा चेतना र सांस्कृतिक एकताको आधारका रूपमा पनि स्थापित गरे। त्यसैले भानुभक्तको चर्चा गर्दा एउटा कविको मात्र होइन, नेपाली भाषा, साहित्य र राष्ट्रिय पहिचान निर्माणको एउटा ऐतिहासिक युगको चर्चा भइरहेको हुन्छ। 

हरेक वर्ष असार २९ गते उनको जन्मजयन्ती मनाइन्छ। औपचारिक कार्यक्रमहरू हुन्छन्, कविता वाचन गरिन्छ, उनको योगदानको प्रशंसा गरिन्छ। तर भानुभक्तलाई सम्झिनु र भानुभक्तलाई बुझ्नु एउटै कुरा होइन। उनी बिल्कुलै फरक थिए।

उनको वास्तविक धरातल बुझ्न उनी बाँचेको समय, उनले भोगेको समाज र उनले सुरु गरेको भाषिक अभियानलाई गहिरिएर हेर्नुपर्छ।

भानुभक्त जन्मिएको समय नेपाल राजनीतिक रूपमा एकीकृत भइसकेको थियो, तर भाषिक र सांस्कृतिक रूपमा अझै पनि साझा पहिचान निर्माणको प्रक्रियामै थियो। संस्कृत ज्ञान र शिक्षाको भाषा थियो।

धार्मिक ग्रन्थ, दर्शन र साहित्य पण्डित वर्गको पहुँचमा सीमित थिए। आम मानिस आफ्नै भाषामा धर्म बुझ्न, साहित्य पढ्न वा दर्शनसँग परिचित हुन सक्दैनथे। ज्ञान र जनताबीच ठूलो दूरी थियो। त्यही दूरी घटाउने साहस भानुभक्तले गरे।

उनले ‘अध्यात्म रामायण’लाई नेपाली भाषामा रूपान्तरण गरे। उनले उक्त अनुवादमार्फत संस्कृतको सीमाभित्र बन्द रहेको ज्ञानलाई जनभाषामा ल्याए। त्यतिबेला यो सांस्कृतिक क्रान्तिभन्दा कम थिएन। उनले नेपाली भाषाले पनि गहिरो दर्शन, आध्यात्मिक चिन्तन र उच्च कोटीको साहित्य बोकेर हिँड्न सक्छ भन्ने विश्वास स्थापित गरिदिए।

यही कारण भानुभक्तको योगदानलाई केवल साहित्यिक उपलब्धिका रूपमा होइन, भाषिक आन्दोलनका रूपमा समेत बुझ्नुपर्छ।

भाषाको शक्ति त्यसको सरलतामा हुन्छ। भानुभक्तले यही कुरा बुझेका थिए। उनले जटिल संस्कृत शैलीलाई पछ्याएनन्। नेपाली जनताले बोल्ने, बुझ्ने र आत्मसात् गर्न सक्ने भाषामा लेखे। उनका शब्दमा कृत्रिमता छैन, अनावश्यक अलङ्कार छैन। सरलता छ, लय छ, आत्मीयता छ। यही कारण उनका श्लोकहरू पुस्तकका पानामा मात्र सीमित भएनन्, गाउँघरका चौतारी, मठमन्दिर र जनजीवनमा पनि गुञ्जिए।

भानुभक्तको चर्चा गर्दा ‘आदिकवि’ उपाधिको प्रसङ्ग पनि अनिवार्य रूपमा आउँछ। यही विषय नेपाली साहित्यको सबैभन्दा लामो बहसमध्ये एक हो। इतिहासले भानुभक्तभन्दा अघि पनि नेपाली भाषामा कविता लेख्ने कविहरू थिए भन्ने देखाउँछ। त्यसैले ‘आदिकवि’ शब्दलाई शाब्दिक अर्थमा बुझ्दा प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो। तर साहित्य मात्र कालक्रमले मापन हुन्छ? सायद साहित्य प्रभाव, चेतना र परिवर्तनले पनि मापन हुन्छ।

भानुभक्तले नेपाली कवितालाई पहिलोपटक जनताको जीवनसँग जोडे। उनले भाषालाई साहित्यिक गरिमा दिए। त्यसैले मोतीराम भट्टले उनलाई ‘आदिकवि’को सम्मान दिए। यो सम्मान पहिलो कवि भएकाले होइन, नेपाली काव्यधारालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएकाले थियो।

भानुभक्तको ‘रामायण’ आज पनि नेपाली साहित्यको सबैभन्दा प्रभावशाली कृतिमध्ये एक मानिन्छ। यसको महत्त्व केवल धार्मिक दृष्टिले होइन, साहित्यिक दृष्टिले पनि असाधारण छ। उनले मूल ग्रन्थलाई अक्षरशः पछ्याएका छैनन्। उनले जहाँ आवश्यक ठाने, त्यहाँ कथालाई छोट्याए। जहाँ भाव विस्तार गर्नुपर्ने देखे, त्यहाँ आफ्नै शैली थपे। कतिपय प्रसङ्गमा नेपाली समाजको जीवनशैली, संस्कार र लोकभाषाको स्वाद मिसाए। त्यसैले भानुभक्तीय ‘रामायण’ अनुवाद र मौलिकताको सुन्दर संगम बनेको छ।

समयसँगै नयाँ प्रश्न जन्मिन्छन्, नयाँ दृष्टिकोण विकसित हुन्छन्। भानुभक्तका केही कृतिहरू आज पनि त्यही कारण बहसको केन्द्रमा छन्। विशेषगरी ‘बधूशिक्षा’लाई आधुनिक समाजले फरक दृष्टिले हेर्छ। त्यसमा महिलाका लागि प्रस्तुत गरिएका आदर्शहरू अहिलेको लैङ्गिक समानताको मान्यतासँग मेल खाँदैनन्। महिलाको भूमिका घरपरिवारमा सीमित गरिएको देखिन्छ। आजका सन्दर्भमा यी विचार स्वीकार्य छैनन्।

तर यही आधारमा भानुभक्तलाई अस्वीकार गर्नु पनि न्यायोचित हुँदैन। साहित्यकार आफ्ना समयका सन्तान हुन्छन्। उनी बाँचेको समाज, संस्कृति र मूल्यले उनको लेखनलाई प्रभाव पार्छ। त्यसैले ‘बधूशिक्षा’लाई वर्तमानको नैतिक मापदण्डबाट मात्र होइन, तत्कालीन समाजको ऐतिहासिक दस्तावेजका रूपमा पनि पढ्नुपर्छ।

त्यसो गर्दा त्यस समयको सामाजिक संरचना, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक सोच बुझ्न सकिन्छ।

भानुभक्तसँग जोडिएको घाँसीको प्रसङ्ग पनि नेपाली साहित्यको चर्चित बहस हो। एउटा सामान्य घाँसीले आफ्नो नाम अमर बनाउन कुवा खनेको देखेर आफूले पनि समाजका लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने प्रेरणा पाएको कथा पुस्तौँदेखि सुनिँदै आएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले यसको ऐतिहासिक सत्यतामाथि प्रश्न उठाएका छन्। धेरैले यसलाई मोतीराम भट्टको साहित्यिक कल्पना मान्छन्। तर इतिहासभन्दा पनि यसले बोकेको सन्देश ठूलो छ। मानिस धनले होइन, समाजका लागि गरेको योगदानले बाँच्छ भन्ने चेतना यस कथाले स्थापित गरेको छ।

भानुभक्तका फुटकर कविताहरू पढ्दा उनी केवल भक्तिकालीन कवि थिए भन्ने धारणा पनि बदलिन्छ। उनले समाजका विकृति देखेका छन्। अन्यायमाथि प्रहार गरेका छन्। प्रशासनिक ढिलासुस्ती, न्यायिक कमजोरी र सामाजिक असमानताप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्।

यसले उनी समाजप्रति संवेदनशील र यथार्थवादी कवि पनि थिए भन्ने देखाउँछ। यही कारण उनको साहित्यमा भक्ति, दर्शन, व्यङ्ग्य र सामाजिक चेतना एकसाथ भेटिन्छ।

आजको पुस्ताले भानुभक्तलाई पाठ्यपुस्तकका सीमित अध्यायमा मात्र पढिरहेको छ। तर उनको योगदान त्यसभन्दा धेरै ठूलो छ। उनले नेपाली भाषालाई आत्मविश्वास दिए। एउटा राष्ट्रको साझा भाषिक पहिचान निर्माण गर्न सहयोग गरे। साहित्यलाई सरल तरिकाले जनस्तरसम्म पुर्‍याए। भाषा र समाजबीचको दूरी घटाए। यही कारण आज पनि नेपाली भाषाको इतिहास लेखिँदा भानुभक्त पहिलो पङ्क्तिमा उभिन्छन्।

महान् व्यक्तित्वको विशेषता के हो भने समय बदलिन्छ। भानुभक्त पनि त्यस्तै व्यक्तित्व हुन्। उनका केही विचार समयसँगै पुराना भए, केही मान्यतामाथि प्रश्न उठे, तर उनको भाषिक योगदान, साहित्यिक उचाइ र सांस्कृतिक प्रभाव भने आज पनि उत्तिकै बलियो छन्। उनीमाथि हुने आलोचना पनि अन्ततः उनको महत्त्वकै प्रमाण हो, किनभने बहस सधैँ प्रभावशाली व्यक्तित्वकै वरिपरि हुन्छ।

अन्ततः नेपाली भाषालाई आवाज दिने, साहित्यलाई जनताको घरआँगनसम्म पुर्‍याउने र एउटा राष्ट्रलाई आफ्नै भाषामा सोच्ने आधार तयार पार्ने भानुभक्त  समय जति परिवर्तन भए पनि नेपाली साहित्यको आकाशमा ध्रुवताराजस्तै स्थिर रहनेछन्।