काठमाडौं। तपाईलाई थाहा छ? ब्रह्माण्ड गतिशील छ। हामीले देख्ने आकाश सधैं एउटै हुँदैन। दिन-रात बदलिरहन्छ।

याद गर्नुभएको छ? परिवर्तन र बदलावको सबैभन्दा सुन्दर उदाहरण चन्द्रमा हो। चन्द्रमा कहिले सानो चाँदीजस्तो रेखा हुन्छ। कहिले आधा उज्यालो। त कहिले पूर्ण उज्यालो। चन्द्रमाले आकाशमा आफ्नो रूप बदलिरहन्छ।

आज २०२६ मे २० को रातमा चन्द्रमा कस्तो देखिन्छ? आज चन्द्रमा ‘वेक्सिङ क्रिसेन्ट’ चरणमा रहेको देखिन्छ। यो चन्द्रमाको प्रारम्भिक दृश्य अवस्था हो, जुन नयाँ चन्द्रपछि तुरुन्तै सुरु हुन्छ।

यो समयमा चन्द्रमा करिब ३ दिन पुरानो हुन्छ र चन्द्रमाको सतहको करिब २१ प्रतिशत भाग मात्र सूर्यको प्रकाशले उज्यालो देखिन्छ। आकाशमा यो दृश्य अत्यन्त सूक्ष्म हुन्छ।

चन्द्रमाको यस्तो परिवर्तन कुनै आकस्मिक घटना होइन। यो पृथ्वी, चन्द्रमा र सूर्यबीचको निरन्तर गतिशीलताको परिणाम हो। चन्द्रमा पृथ्वीको वरिपरि परिक्रमा गर्दै जाँदा सूर्यको प्रकाशसँग यसको कोण निरन्तर बदलिन्छ। यही कारणले पृथ्वीबाट देखिने उज्यालो भाग कहिले बढ्छ। कहिले घट्छ। यसै प्रक्रियालाई ‘चन्द्र चरण’ भनिन्छ। जसले महिनाभर आठ फरक अवस्थाहरू पार गर्छ।

उदाहरणका लागि २०२६ को मे को चन्द्र चक्रलाई हेर्दा स्पष्ट रूपमा एक नियमित तालिका देखिन्छ। मे १ मा पूर्णिमा, मे ९ मा अन्तिम चौथो भाग, मे १६ मा नयाँ चन्द्र र मे २३ मा पहिलो चौथो भाग पर्ने देखिन्छ। यी चार प्रमुख चरणहरूले चन्द्रमाको सम्पूर्ण चक्रलाई चार आधारभूत भागमा विभाजन गर्छ।

प्रत्येक चरण करिब एक हप्ताको अन्तरमा आउने भएकाले आकाशीय समयलाई बुझ्न यो एक प्राकृतिक क्यालेन्डरजस्तै काम गर्छ।

प्राचीन सभ्यतादेखि नै मानिसहरूले चन्द्रमाको यही चक्रलाई ज्योतिष, कृषि, पर्व-उत्सव र समय गणनासँग जोड्दै आएका छन्।

चन्द्रमाको कलालाई मुख्य उज्यालो बढ्ने अवस्था र उज्यालो घट्ने अवस्था गरी अवस्थाहरूमा विभाजन गर्न सकिन्छ।

जब चन्द्रमा नयाँ चन्द्रबाट सुरु भएर पहिलो चौथो भागतर्फ अघि बढ्छ।  त्यसलाई उज्यालो बढ्ने अवस्था भनिन्छ। यस समयमा सुरुमा पातलो क्रिसेन्ट देखिन्छ। त्यसपछि क्रमशः गिबस हुँदै पूर्णिमासम्म पुग्छ। त्यतिबेला चन्द्रमा आफ्नो सबैभन्दा उज्यालो रूपमा देखिन्छ।

पूर्णिमापछि यो प्रक्रिया उल्टो दिशामा सुरु हुन्छ, जसलाई उज्यालो घट्ने अवस्था भनिन्छ। यस क्रममा चन्द्रमाको उज्यालो भाग क्रमशः घट्दै जान्छ। पहिले गिबस, त्यसपछि चौथो भाग, अनि अन्ततः सानो क्रिसेन्ट हुँदै फेरि नयाँ चन्द्रमा पुग्छ।

यही निरन्तर चक्रलाई चन्द्रमाको कला भनिन्छ। जसले अनन्त गतिशील खगोलीय घडीको काम गर्छ।

वैज्ञानिक दृष्टिले चन्द्रमाका यी चरणहरू पृथ्वी, सूर्य र चन्द्रमाबीचको ज्यामितीय सम्बन्धको परिणाम हुन्। चन्द्रमा सधैं आधा भाग सूर्यको प्रकाशले उज्यालो हुन्छ। तर पृथ्वीबाट हेर्दा हामीले त्यस उज्यालो भागको फरक-फरक अंश मात्र देख्छौं।

जब चन्द्रमा सूर्यसँग शून्य डिग्रीको स्थितिमा हुन्छ। तब नयाँ चन्द्र देखिन्छ। जब नब्बे डिग्रीमा पहिलो चौथो भाग देखिन्छ भने एक सय असी डिग्रीमा पूर्णिमा देखिन्छ।

त्यसपछि यो क्रम पुनः उल्टो दिशामा दोहोरिन्छ। यसरी चन्द्रमा कुनै अनियमित रूपमा नभई पूर्ण गणितीय रूपमा परिवर्तनशील हुन्छ। यहि हो,चन्द्रमाको ‘चन्द्रकला’ भनिन्छ।