काठमाडौं । दसैंमा किनमेल, दक्षिणा र चाडपर्वका खर्च बढेसँगै बजारमा नगदको माग पनि बढ्छ। यही माग पूरा गर्न नेपाल राष्ट्र बैंकले नोट छपाइ, आपूर्ति र वितरणको व्यवस्थापन गर्दै आएको छ। ऐतिहासिक छपाइ चक्रअनुसार एउटा नोट छाप्न तीन रुपैयाँसम्म खर्च लाग्ने गरेको छ। नोट छपाइको वास्तविक लागत भने कागज, सुरक्षा विशेषता, मुद्रण प्रविधि र छपाइ करारअनुसार फरक पर्छ।

नेपालमा आफ्नै सुरक्षित मुद्रा छपाइ प्रेस नभएकाले राष्ट्र बैंकले विदेशमा नोट छपाउँदै आएको छ। छपाइपछि आवश्यक सुरक्षा र ढुवानी प्रक्रिया पूरा गरेर नोट नेपाल ल्याइन्छ। त्यसपछि राष्ट्र बैंकको भल्ट र नोटकोष हुँदै बैंक तथा वित्तीय संस्थामार्फत सर्वसाधारणसम्म पुग्छन्। प्रयोग गर्न मिल्ने पुराना नोट पुनः चलनचल्तीमा ल्याइन्छन् भने काम नलाग्ने नोट निर्धारित प्रक्रियाअनुसार नष्ट गरिन्छन्।

नयाँ नोट कति छाप्ने भन्ने निर्णय अर्थतन्त्रको आकार, कारोबारको विस्तार, बजारमा रहेका नोटको अवस्था र मौज्दातका आधारमा गरिन्छ। छपाइको योजना सामान्यतया दुईदेखि तीन वर्षको आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर बनाइन्छ। विदेशमा नोट छपाएर नेपाल ल्याउन समय लाग्ने भएकाले बजारमा माग बढ्नेबित्तिकै नयाँ नोट उपलब्ध गराउन सम्भव हुँदैन।

त्यस्तै,  राष्ट्र बैंकले आवश्यकताअनुसार जति पनि पैसा छाप्न पाउँदैन। नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०५८ को दफा ५२ ले बैंक नोट तथा सिक्का निष्कासन गर्ने एकाधिकार केन्द्रीय बैंकलाई दिएको छ। मुद्रा निष्कासन गर्दा कानुनले तोकेको सुरक्षण व्यवस्था पालना गर्नुपर्छ। वस्तु तथा सेवाको उत्पादन र आपूर्ति नबढेको अवस्थामा आवश्यकताभन्दा बढी मुद्रा निष्कासन भएमा मूल्यवृद्धिको दबाब सिर्जना हुन सक्छ।

राष्ट्र बैंकको तथ्याङ्कअनुसार असोज तेस्रो सातासम्म नेपालमा चलनचल्तीमा रहेको नगद आठ खर्ब ९० अर्ब रुपैयाँ नाघेको छ। त्यसमध्ये एक हजार रुपैयाँ दरका नोटको अङ्कित मूल्य करिब पाँच खर्ब ७० अर्ब रुपैयाँ र पाँच सय रुपैयाँ दरका नोटको मूल्य दुई खर्ब ४५ अर्ब रुपैयाँ छ। यी दुई दरका नोटले चलनचल्तीको कुल नगदको करिब ९२ प्रतिशत हिस्सा ओगटेका छन्। विभिन्न दरका करिब तीन अर्ब ८५ करोड थान नोट बजारमा रहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ।

दसैंमा किनमेल, दक्षिणा र अन्य चाडपर्व खर्चका कारण नगदको प्रयोग बढ्ने गर्छ। यस्तो समयमा खर्चको व्यवस्थापनसँगै आम्दानीको केही हिस्सा बचत गर्नु पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सानो रकमबाट सुरु गरिएको बचतलाई भविष्यमा आवश्यकताअनुसार लगानीका रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ।

नोटको अङ्कित मूल्य र छपाइ लागत फरक विषय हुन्। पाँच रुपैयाँको नोट छाप्न पाँच रुपैयाँ नै खर्च लाग्छ भन्ने हुँदैन, न त हजार रुपैयाँको नोट छाप्न त्यसको अङ्कित मूल्यकै अनुपातमा बढी खर्च लाग्छ। नोटको वास्तविक छपाइ लागत सम्बन्धित छपाइ करार र उत्पादन प्रक्रियामा निर्भर हुन्छ।