काठमाडौं । अन्टार्कटिकाको विशाल बरफ भत्किँदै जाँदा समुद्री सतह अनियन्त्रित रूपमा बढ्ने आशङ्काबीच वैज्ञानिकहरूले नयाँ तथ्य फेला पारेका छन्। चार वर्षसम्म उपग्रहबाट गरिएको अध्ययनले अग्ला बरफका भिर भत्किएपछि बरफको तह अनुमान गरिएभन्दा तीव्र गतिमा पछाडि सर्ने देखाए पनि यो प्रक्रिया निरन्तर नरहने पत्ता लगाएको छ। यसले अन्टार्कटिकाको बरफ भत्किने क्रमले विश्वव्यापी समुद्री सतहमा पार्ने प्रभावबारे गरिएका केही पुराना अनुमानमाथि प्रश्न उठाएको छ।

अन्टार्कटिकामा रहेका विशाल तैरिने बरफका तहले जमिनमाथि फैलिएको बरफको चादरलाई समुद्रतर्फ तीव्र गतिमा बग्नबाट रोक्न सहयोग गर्छन्। तर, बढ्दो तापक्रमका कारण यी तह पग्लिने र टुक्रिने क्रम तीव्र बन्दै गएको छ। बरफका तह भत्किएपछि जमिनमा रहेको अग्लो बरफको भिर खुला हुन्छ। त्यो भिर पनि भत्किएमा पछाडि अर्को अग्लो भिर देखिन सक्छ। यसरी लगातार भत्किने क्रमले बरफको ठूलो हिस्सा समुद्रमा पुग्ने र समुद्री सतह तीव्र रूपमा बढ्ने वैज्ञानिकहरूको आशङ्का थियो।

अमेरिकाको म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (एमआईटी) र वुड्स होल ओसिनोग्राफिक इन्स्टिच्युसनका अनुसन्धानकर्ताहरूले चार वर्षसम्म अन्टार्कटिकाका १५ हजारभन्दा बढी बरफका भिरको अध्ययन गरेका थिए। सन् २०१९ देखि २०२३ सम्मको उपग्रह तथ्याङ्क विश्लेषण गर्दा अग्ला भिरहरू भत्किएपछि ती क्षेत्रको बरफ अनुमान गरिएभन्दा तीव्र गतिमा पछाडि सरेको पाइयो। तर, केही समयपछि यो प्रक्रिया सुस्त हुँदै बरफका तह स्थिर भएको देखियो।

एमआईटी-वुड्स होल संयुक्त कार्यक्रममा अध्ययनरत क्यारोलिन निडेलको नेतृत्वमा गरिएको यो अनुसन्धान अक्टोबर १५, २०२६ मा साइन्स जर्नलमा प्रकाशित भएको हो। अध्ययनमा वुड्स होलकी वैज्ञानिक क्याथरिन वाकर र युनिभर्सिटी अफ मिसिगनका सहप्राध्यापक जेरेमी बासिस पनि सहभागी थिए।

अनुसन्धानका लागि वैज्ञानिकहरूले अमेरिकी अन्तरिक्ष निकाय नासाको ‘आइसस्याट-२’ उपग्रहबाट प्राप्त तथ्याङ्क प्रयोग गरेका थिए। यस उपग्रहले लेजर प्रविधिबाट बरफका तह, हिमनदी र समुद्री बरफको उचाइ मापन गर्छ। प्रत्येक तीन महिनामा सङ्कलन गरिएका मापनको विश्लेषण गरेर अनुसन्धानकर्ताहरूले बरफका भिरको उचाइ र समयसँगै तिनमा आएको परिवर्तन अध्ययन गरेका थिए।

यस अध्ययनले ‘मरिन आइस क्लिफ इन्स्टेबिलिटी’ अर्थात् समुद्री बरफका भिर अस्थिर हुने प्रक्रियासम्बन्धी मान्यतालाई चुनौती दिएको छ। यस सिद्धान्तअनुसार बरफको भिर निश्चित उचाइभन्दा अग्लो भएपछि आफ्नै भारका कारण भत्किन सक्छ। त्यसपछि पछाडिको अर्को अग्लो भिर खुला हुन्छ र भत्किने प्रक्रिया भित्री भूभागतर्फ फैलिन सक्छ। यसले बरफको ठूलो हिस्सा समुद्रमा पुगेर समुद्री सतह बढाउने अनुमान गरिएको थियो।

यसअघि प्रयोग गरिएका मोडेलमा भिरको उचाइलाई अस्थिरताको प्रमुख आधार मानिएको थियो। सामान्यतः १०० मिटरभन्दा अग्लो भिरले निरन्तर भत्किने प्रक्रिया सुरु गर्न सक्ने अनुमान थियो। तर, नयाँ अध्ययनमा अन्टार्कटिकाका बरफका भिरको औसत उचाइ करिब ३० मिटर मात्र रहेको पाइयो। केही दुर्लभ भिर भने १०० मिटरभन्दा अग्ला थिए।

वैज्ञानिकहरूले चार फरक क्षेत्रका अग्ला भिरलाई नजिकबाट अध्ययन गरे। ती भिर करिब १०० मिटर अग्ला थिए भने सबैभन्दा अग्लो १२७ मिटर पुगेको थियो। चार वर्षसम्मको निगरानीमा ती भिर सुरुमा तीव्र गतिमा भत्किएर पछाडि सरे पनि अन्ततः स्थिर भएको देखियो। कतिपय अवस्थामा बरफ पुनः समुद्रतर्फ फैलिएको समेत पाइयो।

बरफका भिर किन स्थिर भए भन्ने बुझ्न अनुसन्धानकर्ताहरूले बरफमुनिको जमिनको बनावट, बरफ पातलिने गति र भिरअगाडिको समुद्री अवस्थाको अध्ययन गरे। उनीहरूले जमिनमुनिको सतह केही अग्लो भएको स्थानमा बरफका भिर स्थिर हुने गरेको पत्ता लगाए। जमिनको बनावटले बरफको मोटाइ र भिरको स्थिरतामा प्रभाव पार्ने भएकाले यस्तो स्थानमा भत्किने क्रम सुस्त हुन सक्छ।

अध्ययनले अग्ला भिर भत्किँदा तिनको उचाइ घट्दै जाने पनि देखाएको छ। भत्किएपछि छोटा र तुलनात्मक रूपमा स्थिर भिर बन्न सक्छन्, जसले थप भत्किने प्रक्रियालाई सीमित गर्न सहयोग गर्छ। त्यसैले भिरको उचाइ मात्रका आधारमा भविष्यमा बरफ कति तीव्र गतिमा पछाडि सर्छ भनेर अनुमान गर्नु पर्याप्त नहुने अनुसन्धानकर्ताहरूको निष्कर्ष छ।

भिरअगाडि जम्मा हुने टुक्रिएको हिमशिला र समुद्री बरफको मिश्रणले पनि स्थिरतामा भूमिका खेल्ने देखिएको छ। ‘मेलाञ्ज’ भनिने यो मिश्रण तुलनात्मक रूपमा बाक्लो भएका स्थानमा बरफका भिर कम सर्ने गरेको पाइयो। यसले भिरको समुद्रतर्फको भागलाई सहारा दिन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।

त्यस्तै, वरपरको समुद्रको गहिराइले पनि बरफको स्थिरतामा प्रभाव पार्न सक्छ। पानीले बरफलाई उत्प्लावन बल प्रदान गर्ने र त्यसलाई सहारा दिने भएकाले केही अवस्थामा भिर भत्किने सम्भावना कम हुन सक्छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार बरफका भिर पछाडि सर्दा क्षति विद्यमान मोडेलले अनुमान गरेभन्दा तीव्र हुन सक्छ। यसले समुद्री सतह बढ्ने जोखिम पनि बढाउन सक्छ। तर, अध्ययन गरिएका क्षेत्रमा पछाडि सर्ने प्रक्रिया छोटो समयमै सुस्त भएर हिमनदीहरू स्थिर भएको तथ्यले सबै ठाउँमा लगातार विनाशकारी रूपमा बरफ भत्किने अवस्था अनिवार्य नभएको देखाएको छ।

यस अनुसन्धानले अन्टार्कटिकाको बरफ पग्लिने जोखिम समाप्त भएको भने देखाएको छैन। बरु, भविष्यमा समुद्री सतह कति बढ्न सक्छ भन्ने अनुमान गर्दा बरफको भिरको उचाइसँगै जमिनको बनावट, बरफ पातलिने दर र समुद्री अवस्थालाई पनि ध्यान दिनुपर्ने देखाएको छ। यसले जलवायु परिवर्तनका कारण समुद्री सतहमा पर्न सक्ने प्रभावको पूर्वानुमानलाई अझ सटीक बनाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

‘एम्पिरिकल कन्स्ट्रेन्ट्स अन आइस क्लिफ क्याल्भिङ’ शीर्षकको अनुसन्धानमा नासा, अमेरिकी राष्ट्रिय विज्ञान प्रतिष्ठान र अन्तर्राष्ट्रिय थ्वाइट्स ग्लेसियर सहकार्यअन्तर्गतको डोमिनोज परियोजनाले सहयोग गरेका थिए।