एजेन्सी। युरोपमा यस वर्ष अनुभव गरिएको रेकर्डस्तरको गर्मीको लहर प्राकृतिक संयोग नभई मानवसिर्जित जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष प्रभाव भएको वैज्ञानिकहरूले निष्कर्ष निकालेका छन्।

उनीहरूका अनुसार जीवाश्म इन्धनको निरन्तर प्रयोगका कारण पृथ्वीको तापक्रम बढ्दै जाँदा विगतमा अत्यन्त दुर्लभ मानिने उष्ण लहरहरू अहिले बारम्बार दोहोरिन थालेका हुन्।

विश्व मौसम एट्रिब्युसन (डब्लुडब्लुए) समूहले शुक्रबार सार्वजनिक गरेको अध्ययनमा युरोप, अमेरिका र बेलायतका जलवायु वैज्ञानिकहरूले हालै युरोपमा देखिएको अत्यधिक गर्मीको वैज्ञानिक विश्लेषण गरेका छन्। अध्ययनले वर्तमान तापक्रम वृद्धि प्राकृतिक मौसमी चक्रले मात्र व्याख्या गर्न नसकिने र यसको प्रमुख कारण मानव गतिविधिबाट उत्सर्जित हरितगृह ग्यास नै रहेको निष्कर्ष निकालेको छ।

अध्ययनअनुसार यदि सन् १९७६ मा अहिलेजस्तै मौसमीय अवस्था बनेको भए तापक्रम हालको तुलनामा करिब ३.५ डिग्री सेल्सियस कम हुने थियो। यसले पछिल्ला पाँच दशकमा जलवायु प्रणालीमा आएको तीव्र परिवर्तनलाई स्पष्ट रूपमा देखाएको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।

अध्ययनका प्रमुख लेखक तथा इम्पेरियल कलेज लन्डनका वैज्ञानिक थियोडोर किपिङका अनुसार अहिलेको गर्मी जलवायु परिवर्तनबिना सम्भव हुने अवस्था थिएन। उनका अनुसार औद्योगिक क्रान्तिअघिको अवस्थाको तुलनामा पृथ्वीको औसत तापक्रम करिब १.४ डिग्री सेल्सियसले बढिसकेको छ, जसको प्रमुख कारण कोइला, पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यासजस्ता जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग हो।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार पृथ्वी तात्दै जाँदा गर्मीको लहर मात्र होइन, खडेरी, डढेलो, बाढी र अन्य चरम मौसमी घटनाको आवृत्ति तथा तीव्रता पनि बढिरहेको छ। त्यसैले विश्व तापक्रम वृद्धिलाई सीमित गर्न हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउनु अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको उनीहरूको भनाइ छ।

यस साता विश्वकै सबैभन्दा तीव्र गतिमा तातिरहेको महाद्वीप युरोपका विभिन्न देशमा तापक्रमले नयाँ कीर्तिमान कायम गरेको छ। लाखौँ मानिसले अत्यधिक गर्मीको सामना गरिरहेका छन् भने स्वास्थ्य सेवा, विद्युत् आपूर्ति तथा जनजीवनमा समेत यसको प्रत्यक्ष असर देखिएको छ।

विश्व मौसम एट्रिब्युसनका सहसंस्थापक फ्रेडेरिक ओटोले अहिलेको अवस्था कुनै असामान्य मौसमी प्रणालीभन्दा पनि दीर्घकालीन तापक्रम वृद्धिको परिणाम भएको बताए। उनका अनुसार केही दशकअघि यस्ता तापक्रम अत्यन्त दुर्लभ मानिन्थे, तर अहिले तिनै अवस्था क्रमशः सामान्य बन्दै गइरहेका छन्।

अध्ययनमा सन् २००३ को विनाशकारी युरोपेली गर्मीको लहरसँग पनि अहिलेको अवस्थाको तुलना गरिएको छ। सन् २००३ मा युरोपभर फैलिएको गर्मीका कारण दशौँ हजार मानिसको मृत्यु भएको थियो। वैज्ञानिकहरूका अनुसार अहिले देखिएको उष्ण लहर कतिपय क्षेत्रमा त्यसबेलाभन्दा पनि बढी तीव्र देखिएको छ।

अनुसन्धानले देखाएअनुसार यदि सन् २००३ को घटना अहिलेको जस्तो जलवायु परिस्थितिमा नभएको भए त्यसबेलाको तापक्रम पनि करिब २ डिग्री सेल्सियस कम हुने थियो। त्यति बेला रातिको तापक्रम अत्यधिक बढ्ने सम्भावना पनि अहिलेको तुलनामा निकै कम थियो।

वैज्ञानिकहरूको विश्लेषणअनुसार पछिल्ला दुई दशकमा चरम गर्मीका घटनाहरू दसौँदेखि सयौँ गुणासम्म बढेका छन्। यसले जलवायु परिवर्तनले पृथ्वीको मौसमीय प्रणालीलाई तीव्र रूपमा परिवर्तन गरिरहेको स्पष्ट संकेत दिएको उनीहरूको निष्कर्ष छ।

अध्ययनले यसपटकको उष्ण लहरमा एल निनोजस्ता प्राकृतिक मौसमी चक्रको प्रभाव नगण्य रहेको पनि उल्लेख गरेको छ। अर्थात्, अहिले देखिएको अत्यधिक गर्मी मुख्य रूपमा मानवसिर्जित तापक्रम वृद्धिकै परिणाम हो।

फ्रेडेरिक ओटोका अनुसार अत्यधिक तापक्रमसँगै उच्च आर्द्रताले ‘गर्मी तनाव’ को जोखिम झन् बढाउँछ। यस्तो अवस्थामा शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्ने प्राकृतिक प्रणाली कमजोर बन्दा चक्कर लाग्ने, टाउको दुख्ने, निर्जलीकरण हुने, मुटु तथा मिर्गौलामा असर पर्ने र गम्भीर अवस्थामा ज्यानसमेत जान सक्ने खतरा रहन्छ।

अध्ययनमा समेटिएका युरोपका करिब ८५० सहरमध्ये झन्डै ४५ प्रतिशतले जुन महिनामै इतिहासकै उच्च ‘गर्मी तनाव’ को रेकर्ड तोडेका छन् वा त्यही स्तरमा पुगेका छन्। यसले अहिलेको उष्ण लहर केवल तापक्रमको तथ्यांक मात्र नभई प्रत्यक्ष जनस्वास्थ्य संकटका रूपमा समेत विकसित भइरहेको संकेत गरेको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।

यसअघि मे महिनामै युरोपको मध्य तथा पश्चिमी क्षेत्रमा असामयिक गर्मीको लहर देखिएको थियो। छोटो अवधिमै दोस्रो पटक अत्यधिक गर्मी अनुभव गर्नुपरेको अवस्थाले भविष्यमा यस्ता घटना अझ बारम्बार दोहोरिन सक्ने चिन्ता बढाएको छ।

विश्व मौसम एट्रिब्युसन समूहले भविष्यमा यस्ता घातक उष्ण लहरबाट हुने जनधनको क्षति कम गर्न जीवाश्म इन्धनको प्रयोग तीव्र रूपमा घटाउने, नवीकरणीय ऊर्जामा लगानी बढाउने तथा जलवायु अनुकूलनका उपायहरू तत्काल कार्यान्वयन गर्न विश्व समुदायलाई आग्रह गरेको छ।