Author: nepalone

पाल्पा – कालीगण्डकी नदी तटको केलादीधाम धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्यस्थलमा विकास हुँदैछ । स्याङ्जा, पाल्पा, तनहुँ र नवलपुर (नवलपरासी सुस्तापूर्व) जोडेको यस धाममा यहाँको रमणीय प्राकृतिक वातावरणले सबैलाई लोभ्याउछ ।

निम्वार्क वैष्णव सम्प्रदायको केन्द्रीय पीठको कार्यालय रहेको यहाँ विभिन्न जिल्लाबाट दर्शनार्थी आउँछन् । केलादीधामको दर्शन गर्न नसके नाम उच्चारण गरे मात्र पुण्य मिल्ने जनविश्वास छ । मुक्तिनाथबाट उत्पत्ति भई बगेको कालीगण्डकी नदी किनारमा अवस्थित यहाँ विशेषत हिन्दू धर्म संस्कारका कार्यका लागि यो धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्यस्थल बनेको छ ।

मन्दिर पुनःनिर्माण, ज्येष्ठ नागरिक भवन, महन्त निवास, भान्छाघर, खानेपानी ट्याङ्की निर्माणलगायतका पूर्वाधार विकास हुँदै गएपछि धार्मिक पर्यटक बढेको राधा दामोदर नेपाल निम्वार्क पीठ केलादीधाम संरक्षण समितिका सचिव घनश्याम खनालले बताउनुभयो ।

“देवघाटधाम जस्तै बनाउने सङ्कल्पसाथ भौतिक संरचना तयार पारेपछि सबैजसो उमेर समूहका मानिस आउनेक्रम बढ्दो छ”, उहाँले भन्नुभयो, “पहिला काम विशेषले मात्रै आउने अचेल घुमफिर, अवलोकनलाई आउँछन् ।”

शनिबार र बिदामा चहलपहल बढ्दो छ । कालीनदीको धार्मिक तथा ऐतिहासिक महत्वसँग जोडिएको केलादीधामका बारेमा चासो राख्दै अध्ययन अवलोकनलाई आउने गर्छन् ।

बस, कार, भ्यान, जीप मन्दिरसम्म पुग्ने सुविधा भएपछि गाडी रिजर्भ गरेर नदी स्नान र धाम दर्शन गरेर फर्कने गरेको पाइएको छ । पहिला हिँडेर बाँस बस्ने चलन थियो । यहाँ गौशाला, ज्येष्ठ नागरिकको बसोबासका लागि ज्येष्ठ नागरिक आश्रम सञ्चालित छ जहाँ २२ ज्येष्ठ नागरिक बस्नुहुन्छ । विसं २०१० मा निर्माण भएका पुराना कुटी (ज्येष्ठ नागरिक बस्ने घर) अझै भेटिन्छन् ।

आश्रममा चार दशकदेखि आश्रयस्थल बनाएर बसोबास गर्दै आइरहेको ८० वर्षीय श्यामदासी सिग्देलले बताउनुभयो । तनहुँको किहुँ घर बताउने उहाँ श्रीमान्को मृत्युपश्चात् केलादी आएर बस्नुभएको छ । १३ वर्षको उमेरमा विवाह बन्धनमा बाँधिनुभएकी सिग्देल १५ वर्षको कलिलो उमेरमा श्रीमान्को मृत्यु भएपछि केलादीधामलाई आश्रयस्थलका रुपमा लिनुभएको छ ।

“सानै उमेरमा बिवाह बन्धनमा बाँधियो, श्रीमान्को मृत्यु भएपछि एक्लो जीवन जीउन सकिएन”, उहाँले भन्नुभयो, “श्रीमान् नभएपछि आफन्त छरछिमेक सबैबाट अपहेलित भइयो, आश्रममा आएर बस्न थालेपछि कसैको अपहेलना सहनु परेको छैन ।” उहाँले सरकारले उपलब्ध गराएको ज्येष्ठ नागरिक भक्ताबाट आफ्नो जीविकोपार्जन गरिरहनुभएको छ । मन्दिरको आश्रममा आफैँले पकाएर खाना खाने गर्नुहुन्छ । जीवनको अन्तिम समय नै यहीँ बिताउने सङ्कल्पका साथ मन्दिरको पूजाआजा, भजनकीर्तनमा सहभागी भएर जीवन व्यतित गरिरहेको पाइन्छ ।

आश्रममा बस्न थालेपछि एक्लोपनको महसुस नभएको बताउनुहुन्छ, ९१ वर्षीय गोपालदासी । मन्दिरमा भजनकीर्तनमा सहभागी हुँदा समय बिताउन सजिलो भएको उहाँले अनुभव सुनाउनुभयो । बिहे गरेको एक वर्षमा नै श्रीमान् बितेपछि सहाराविहीन हुनुभएकी उहाँ बाँकी जीवन बिताउन केलादीधाम आश्रममा आउनुभएको हो ।

“खाने, उपचार खर्च आफैँले जुटाए पनि बास बस्ने सुविधा पाउँदा हामी असाध्यै खुसी छौँ, कसैको दुव्र्यवहार सहनु पर्दैन, सहाराविहीनका लागि यसरी बस्ने आश्रम पाउँदा धेरै सजिलो भएको छ, घरमा छोराछोरी भएर पनि हेरेनन् भनेपनि यहीँ आएर बस्न पाइने व्यवस्था छ”, उहाँले भन्नुभयो ।

ज्येष्ठ नागरिक भक्ता बुझेको रकमले यहाँ बसोबास गर्ने नागरिकले बिहान साँझको जोहो गरिरहेका छन् । पहिला यहाँ एक सय २० कुटी (ज्येष्ठ नागरिक बस्ने घर) थिए । कुटीमा एक सय ५० ज्येष्ठ नागरिकले केलादीधाम क्षेत्रलाई बासस्थान बनाएर बसोबास गर्ने गरेको बूढापाका बताउँछन् । आजभन्दा दुई दशकअघिसम्म यहाँ बसोबास गर्ने ज्येष्ठ नागरिकको ठूलो सङ्ख्या हुन्थ्यो । पहिलाको तुलनामा आश्रममा बसोबास गर्ने अहिले घटेका छन् । विभिन्न प्राचीन पूर्वीय धर्मग्रन्थमा पनि यसको महिमा र गरिमा वर्णन गरिएको छ । शालिग्राम पाइने विश्वको एकमात्र नदी कालीगण्डकीको किनारमा रहेको यो स्थानमा पुगेपछि मनको बोझ हट्ने र शान्ति प्राप्त हुने विश्वास लिइन्छ । यहाँ मुलुकका पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका दर्शनार्थी भित्रिन्छन् ।

यहाँ निर्मित राधा दामोदरको मन्दिर पर्यटकका लागि आकर्षणको केन्द्र बनेको छ । कालीगण्डकीको नजिकै रहेकाले शीतल हावासँगै मन्दिर दर्शन, अवलोकन गर्न जानेक्रम बढ्दो छ । यो क्षेत्र कालीगण्डकी तटमा रहेकाले पनि पुण्यप्राप्तिका लागि धेरै जिल्लाका स्थानीयले आफ्ना दिवङ्गत परिवारजनको अन्तिम संस्कार गर्ने, विभिन्न चापडपर्व, वैशाखे, माघे सङ्क्रान्ति, एकादशी जस्ता पर्वमा नदी स्नान गर्ने गर्दछन् । पुण्यभूमि रहेकाले यहाँ धेरै ठाउँबाट शव दाहसंस्कार गर्न ल्याइने गरिन्छ ।

केलादीधामको पौराणिक इतिहास

विसं २००६ मा निर्माण कार्य थालनी भई २००८ मा सम्पन्न भएको पुरानो सत्तल (दर्शनार्थी तथा बटुवा बास बस्ने ठाउँ) अहिले जीर्ण अवस्थामा छ । नौ कोठासहितको चारतले सत्तल नदी स्नान गर्न आउने, बाटो हिँड्ने बटुवा तथा मन्दिर दर्शन गर्न आउनेको आश्रयस्थलका रुपमा लिइन्थ्यो । विसं २०७२ को विनाशकारी भूकम्पले जीर्ण बनाएकाले पुनःनिर्माण गर्नुपर्ने अवस्थामा छ ।

राधा दामोदरको पुरानो मन्दिर विसं २०१३ मा पुनःनिर्माण गरी विधिवत् पूजाआजा गर्ने कार्य सुरु गरियो । सो मन्दिर पनि जीर्ण बनेपछि २०७० सालदेखि निर्माण कार्य थालेर २०७४ मा नयाँ निर्माण भएपछि पूजाआजा सञ्चालन भइरहेको छ ।

मन्दिरको नामबाट राधा दामोदर मावि र राधा दामोदर संस्कृत क्याम्पस चलेको छ । विसं २०३८ मा स्थापित राधा दामोदर माविमा उच्च शिक्षासम्म आधुनिक तथा संस्कृत भाषामा पनि पठनपाठन हुन्छ । उच्च शिक्षा उत्तीर्ण गरेका विद्यार्थीलाई मध्यनजर गर्दै विसं २०५१ मा राधा दामोदर संस्कृत क्याम्पस स्थापना गरी शास्त्री तहसम्मको पठनपाठन भइरहेको छ । मन्दिरमा नै बसेर पढ्न चाहनेका लागि गुरुकूल शिक्षाको पनि व्यवस्था छ । मन्दिरमा गोपाल शरण देव महन्तका रुपमा हुनुहुन्छ ।

बाटो हिँड्ने क्रममा समस्यामा परेका नागरिक, नदी स्नान गर्न आउने तथा मन्दिर दर्शन गर्न आउनेलाई आपत परेमा संस्थाको संरक्षणमा यहीँ खाना तथा बसोबासको पनि व्यवस्था छ । राधा दामोदर मन्दिरका नाममा पाल्पा, स्याङ्जा, तनहुँ र नवलपुरमा गरी करिब एक सय ८५ रोपनी जग्गा छ । यसको संरक्षण, रेखदेख, भौतिक संरचना निर्माणलगायतका क्षेत्रमा पाल्पा, स्याङ्जा र तनहुँका स्थानीयले सहयोग गरिरहेका छन् ।

केलादीधाममा दैनिक बिहान ६ देखि साँझ ६ वजेसम्म अखण्ड भजनकीर्तन हुन्छ । एक समूहले दुई घण्टा भजन गर्छन् । दिनमा छ समूहमा पालोअनुसार भजनमा सहभागी हुँछन् । चौबिसै घण्टा अखण्ड भजनकीर्तन भइरहने गरेकोमा जनशक्ति अभावमा दिनमा मात्रै नियमित हुन्छ । विसं २०३७ वैशाखदेखि हुँदै आएको अखण्ड भजन २०७६ वैशाख देखि १२ घण्टा मात्रै चलेको छ । रातको भजन भने बन्द छ ।

काठमाडाैं – बेलकोटगढी वडा नं. १३ को सिंगारे खोलामा भएको दोहनको मुद्दा जिल्ला समन्वय समिति अन्तर्गतको अनुगमन समितिमा पुगेको छ ।

ठेगेदार रामबाबु जिसीले सिंगारे खोला तथा जंगलमा अवैधरुपमा करोडौं मूल्य बराबरको ढुंगा गिट्टी उत्खनन गरी आफुले १६ करोड रुपैंयामा ठेक्का पाएको बाराही शक्ति मा.वि. बडारेको निर्माणाधीन सडकमा प्रयोग गर्दै आइरहेका छन् । राज्यसँगको करोडौंको ठेक्का पाएका जिसीले स्थानीय स्रोतहरुको दोहन गरी सित्तैमा सामाग्री प्रयोग गर्दा पनि हालसम्म कुनै कारबाही हुन सकिरहेको छैन ।

जिसीको अवैध दोहनका विरुद्घ नगरपालिकामा उजुरी परे पछि यस अघि जिल्ला प्रशासनसहितको टोलीले अवैध उत्खनन् गरेको क्षेत्र अवलोकन गरी करोडौं मुल्यको ढुंगा तथा गिट्टी निकालिएको पहिचान गरेको थियो । अनुगमनका क्रममा जिसीका पेट्टी ठेगेदारले समेत अवैध दोहन स्विकार गरी मुचुल्कामा सहीछाप गरेका थिए ।

जिल्लाको टोलीले गरेको अनुगमन पछि नगरपालिलाई कारबाहीको लागि पत्राचार भए पनि नगरपालिका भित्रका कमाउ धन्दामा लागेकाहरुले कारबाही गर्न रोकसँगै नगरपालिकाले जिल्ला अनुगमनसमितिसँग गुहार मागेको हो ।

यसैबीच नगरपालिकाले कारबाहीको लागि जिल्ला अनुगमनलाई पचात्रार गरेपछि जिसीका पेट्टी ठेगेदार राजन लामालले नगरपालिकालाई आफुले दोहन गरेको स्विकार गर्दै कर तिर्न तयार भएको जवाफ नगरपालिकालाई दिएका छन् ।

नगरपालिकाले अनुगमन समितिलाई ताकेता गर्दै जिसीले चोरी पैठारी गरेको ढुंगा उत्खनन्को बिगो एकिन गर्न पत्र काटेसँगै जिसीले आफ्ना कामदार मार्फत ढिलो गरी जवाफ पठाएका हुन् । जवाफमा लामाले आफु विरामी भएर जवाफ पठाउन नसकेको भन्दै आफुहरुले अवैध ढँगले खानी संचालन तथा दोहन गरेको स्विकार गरी जवाफ पठाएको नगरपालिका निकट स्रोतले बतायो ।

स्थानीय जंगल तथा खोला भएको क्षेत्रलाई लामाले आफुले भाडामा लिएर चलाएको भन्दै जवाफ पठाएको नगरपालिकाका निकट स्रोतले बतायो । नगरपालिकाका प्रशासकीय अधिकृत सुर्यदर्शन पण्डितले कुनै पनि हालतमा जिसीले गरेको दोहनको कार्बाही अब राजश्व मात्र हुन नसक्ने बताए । बिगोको एकिन मुल्यांकन होस् र कडाभन्दा कडा कारबाही गर्न सकियोस्, पारदर्शी ढँगले पेटी ठेगेदार मात्र हैन अवैध खानी संचालनको मुख्य नाइकै माथि नै कारबाही गर्न सजिलो होस् भनेर आफुहरुले नदी जन्य तथा खानी जन्य पदार्थ जिल्ला अनुगमन समितिलाई पत्र काटेको उनले बताए ।

‘यो ठुलो किसिमको दोहन हो, त्यही भएर यो नगरको मात्र चासोको विषय रहेन, राजश्व मात्रले यस्को निरुपढ हुँदैन जिल्लाका सबै समयन्त्रले मिलेर कारबाही गर्नु पर्ने अवस्था बन्यो’ प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत पण्डितले भने ।

नगरपालिकाले जिसीलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउन पहल गरिरहँदा उता जिसी भने अर्को अवैध खानी संचालनमा जुटेका छन् । स्थानीयहरुका अनुसार जिसीले बेलकोटगढी १३ शक्ति मा.वि. भन्ज्याङमा ग्रावेल निकालेर अर्को दोहन सुरु गरेका हुन् ।

यसै बीच बेलकोटगढी १३ का वडा अध्यक्षले वडाभित्र चलिरहेका अवैध खानी तकाल बन्द गर्न निर्देसन समेत दिएका छन् । वडा अध्यक्ष नवराज पाण्डेले भने तत्काल अवैध खानी बन्द नगरीए जस्तोसुँकै कडा कार्बाही गर्न आफुहरु बाध्य हुने उनले बताए ।

अवैध उत्खनन् रोक्न चौतर्फी दबाबमा परेका ठेगेदार जिसी भने यत्तिखेर स्थानीयहरुलाई दोहन गर्न नपाए बाटो नै बन्दैन भन्दै धम्काइ रहेका छन् । तपाइहरुकै बाटो हो मेरो त के विग्रिन्छ र बाटो बनाउने भए चुप लाग्नुहोस्, हल्ला नगर्नुहोस् भन्दै जिसीले स्थानीयहरुलाई उचालिरहेका छन्, जनप्रतिनीधिहरु पनि मुक दर्शक भए, स्थानीयहरुले बताए ।

यता स्थानीयले जिसी र नगरपालिकाका केही जनप्रतिनीधिहरुको मिलोमत्तोको भण्डाफोर गर्न सार्वजनिक सुनुवाईको माग गरेका छन् । प्रमाणसहित सार्वजनिक सुनुवाई गरी अवैध खानी संचालनमार्फत मुनाफा गर्नेहरुलाई कालोमोसो दल्ने तयारी भइरहेको उनीहरुले बताए ।

रकम अभाव भो भन्दै नगरपालिकाले अहिलेसम्म हिउँदे अधिवेशनसमेत नगरेकोमा उनीहरुले आक्रोश पोखे । ‘यता ठेगेदारसँग मिलेर कमाउ धन्दा चलाउने, उता राजश्व नउठ्ने काम गरी दोहनकारीलाई साथ दिने मतियारहरुलाई हामी भूमिगत शैलीमा कुनैपनि समय कालोमोसो दल्ने छौ’ उनीहरुले भने ।