काठमाडौं । राजधानीको व्यस्त सडकबीच रहेको माइतीघर मण्डला आज एउटा चोक मात्र होइन, विरोध, प्रतिरोध र नागरिक आवाजको साझा थलो बनेको छ। कुनै समय चलचित्रको प्रचार-प्रसारका पोस्टरले चिनिएको यो स्थान अहिले न्याय खोज्ने, सरकारको ध्यानाकर्षण गराउने र आफ्ना माग सार्वजनिक गर्ने नागरिकहरूको प्रतीकात्मक गन्तव्य बनेको छ।

बिहानदेखि साँझसम्म माइतीघर पुग्ने जो-कोहीले यहाँ प्लेकार्ड, ब्यानर, पर्चा र नाराहरू देख्न सक्छ। कुनै दिन शिक्षकहरू आन्दोलनमा हुन्छन्, अर्को दिन सहकारी पीडित। कहिले मिटरब्याज पीडितले धर्ना दिन्छन् भने कहिले लघुवित्त पीडित। चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मी, विद्यार्थी, सुकुम्बासी, बलात्कारपीडित, बेरोजगार युवा वा सामाजिक अभियन्ता-सबैका लागि माइतीघर आफ्ना पीडा सार्वजनिक गर्ने साझा मञ्च बनेको छ।

अहिलेको राजनीतिक परिवेशमा चर्चित बनेको जेन-जी आन्दोलनले पनि यही मण्डलालाई आफ्नो केन्द्र बनाएको थियो। सयौं युवाले यहीँबाट सरकारविरुद्ध आवाज उठाए। सामाजिक सञ्जालमा सुरु भएको असन्तुष्टि सडकमा ओर्लँदा माइतीघर नै त्यसको पहिलो गन्तव्य बन्यो।

यद्यपि माइतीघरमा उठेका सबै माग पूरा हुन्छन् भन्ने छैन। सबै आन्दोलन सफल हुन्छन् भन्ने पनि होइन। तर एउटा तथ्य भने स्पष्ट छ-माइतीघरमा उठेको आवाज प्रायः सिंहदरबारसम्म पुग्छ। त्यसैले आन्दोलन चर्किएपछि सरकारका वार्ता टोली यहीँ पुग्ने गरेका छन्। शिक्षक आन्दोलनदेखि सहकारी पीडित, मिटरब्याज पीडित र स्वास्थ्यकर्मीका आन्दोलनसम्म, धेरै पटक सरकार वार्ताका लागि माइतीघरमै आएको इतिहास छ।

यही कारण कतिपयले माइतीघरलाई ‘खुला संसद्’ पनि भन्न थालेका छन्। संसद्भित्र नसुनिएका आवाजहरू सडकमार्फत राज्यसम्म पुर्‍याउने माध्यमका रूपमा यसले छुट्टै पहिचान बनाएको छ।

चलचित्रबाट सुरु भएको नाम

माइतीघर नाम कसरी रह्यो भन्ने विषय धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ। २०२० सालतिर निर्माण भएको चर्चित नेपाली चलचित्र ‘माइतीघर’ को प्रचारका क्रममा यही क्षेत्रमा रहेको एउटा भवनमा ठूलो ब्यानर राखिएको थियो। चलचित्रको कार्यालय पनि त्यहीँ सञ्चालन गरिएको थियो। समयसँगै मानिसहरूले त्यो स्थानलाई ‘माइतीघर’ भनेर चिनाउन थाले र पछि त्यही नाम स्थायी बन्यो।

त्यसबेला त्यहाँ टाँसिने ब्यानरले चलचित्र हेर्न दर्शकलाई निम्तो दिन्थ्यो। अहिले भने त्यही स्थानका ब्यानरले न्याय, अधिकार र राज्यको जवाफदेहिताको माग गर्छन्। ब्यानरको स्वरूप उस्तै भए पनि त्यसको उद्देश्य पूर्ण रूपमा बदलिएको छ।

आन्दोलनको स्थायी ठेगाना

पछिल्ला वर्षहरूमा माइतीघर लगभग स्थायी आन्दोलनस्थल बनिसकेको छ। कुनै दिन यहाँ दर्जनौं संगठनका छुट्टाछुट्टै प्रदर्शन भइरहेका हुन्छन्। कतै धर्ना, कतै रिले अनशन, कतै मौन प्रदर्शन त कतै सांकेतिक विरोध। प्रहरीको निगरानी, सञ्चारमाध्यमको उपस्थिति र सिंहदरबारसँगको निकटताले पनि आन्दोलनकारीका लागि यो स्थानलाई उपयुक्त बनाएको छ।

राजधानीमा आफ्नो आवाज सुनाउन चाहने धेरै समूहको पहिलो रोजाइ माइतीघर नै हुन्छ। यहाँबाट उठेको आवाज सञ्चारमाध्यममार्फत देशभर फैलिन्छ र सरकारमाथि दबाब सिर्जना हुन्छ।

‘न्याय नपाए माइतीघर जानु’

गोरखाका राजा राम शाहसँग जोडिएको एउटा चर्चित उखान छ-‘न्याय नपाए गोरखा जानु।’ त्यो उखान तत्कालीन न्याय प्रणालीप्रतिको विश्वासको प्रतीक मानिन्थ्यो।

समय फेरिएको छ। आजको लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा न्याय खोज्ने नागरिकको पहिलो गन्तव्य अदालत मात्र होइन, सडक पनि बनेको छ। विशेषगरी माइतीघर मण्डला। त्यसैले अहिले धेरैले ठट्टा र यथार्थ मिसाएर भन्ने गर्छन्-‘न्याय नपाए माइतीघर जानु।’

सायद यही परिवर्तनले माइतीघरलाई एउटा भौगोलिक स्थानभन्दा धेरै माथि उठाएको छ। यो अहिले असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने ठाउँ मात्र होइन, राज्यसँग उत्तर खोज्ने नागरिकहरूको प्रतीक, लोकतान्त्रिक दबाबको केन्द्र र न्यायको प्रतीक्षामा उभिएको एउटा सार्वजनिक चौतारी बनेको छ।