काठमाडाैं। ब्रह्माण्ड सुन्दर छ। अनगिन्ती तारा, ग्रह, आकाशगंगा र रहस्यमय खगोलीय घटनाले भरिएको यो संसार जति आकर्षक छ, त्यति नै भयावह सम्भावनाहरू पनि बोकेर बसेको छ। हामी पृथ्वीमा सुरक्षित जीवन बिताइरहेका छौँ, तर ब्रह्माण्डको विशालताभित्र यस्ता घटना छन्, जसले हाम्रो अस्तित्वलाई क्षणभरमै समाप्त गर्न सक्ने सैद्धान्तिक सम्भावना वैज्ञानिकहरूले चर्चा गरेका छन्।

तीमध्ये एउटा हो-अत्यन्त शक्तिशाली गामा-रे विस्फोट।

हामीले आकाशमा देख्ने ताराहरू सबै एउटै आकारका हुँदैनन्। सूर्यभन्दा कैयौँ गुणा ठूला र विशाल ताराहरू पनि ब्रह्माण्डमा छन्। यस्ता विशाल ताराले आफ्नो जीवनको अन्त्यतिर इन्धन समाप्त गरेपछि भयानक विस्फोट अर्थात् सुपरनोभा अनुभव गर्न सक्छन् र अन्ततः ब्ल्याक होल बन्न सक्छन्।

ब्ल्याक होल आफैँमा निकै रहस्यमय वस्तु हो। यसको गुरुत्वाकर्षण यति शक्तिशाली हुन्छ कि एक निश्चित सीमाभित्र प्रवेश गरेको प्रकाशसमेत बाहिर निस्कन सक्दैन।

तर केही विशाल ताराको मृत्युका क्रममा अझ शक्तिशाली घटना हुन सक्छ-गामा-रे बर्स्ट।

गामा-रे बर्स्ट ब्रह्माण्डमा देखिने सबैभन्दा शक्तिशाली विस्फोटमध्ये एक हो। केही अवस्थामा विशाल ताराको केन्द्र भत्किँदा अत्यन्त तीव्र ऊर्जाका जेटहरू अन्तरिक्षतर्फ निस्कन सक्छन्। यी जेटहरू प्रकाशको गतिनजिकको वेगमा यात्रा गर्न सक्छन्।

कल्पना गर्नुस्, एउटा ताराको मृत्यु हुँदा निस्किएको ऊर्जा अन्तरिक्षमा साँघुरो किरणका रूपमा हजारौँ प्रकाशवर्ष टाढासम्म फैलिरहेको छ। यदि यस्तो जेटको दिशा पृथ्वीतर्फ पर्यो भने यसको विकिरणले पृथ्वीको वातावरणमा गम्भीर प्रभाव पार्न सक्ने सम्भावना वैज्ञानिक अध्ययनको विषय बनेको छ।

तर यसको अर्थ पृथ्वीमाथि कुनै पनि बेला गामा-रे बर्स्ट आएर हामीलाई नष्ट गरिदिन्छ भन्ने होइन। यस्ता घटनाहरू अत्यन्त दुर्लभ छन् र पृथ्वीलाई प्रत्यक्ष असर गर्ने सम्भावना अझै अनिश्चित तथा अत्यन्त कम मानिन्छ।

अब विशाल ताराबाट अत्यन्त सानो संसारतर्फ जाऔँ-परमाणु र क्वान्टम क्षेत्र।

हामीले पदार्थलाई परमाणुबाट बनेको भनेर पढेका छौँ। परमाणुभित्र प्रोटोन, न्युट्रोन र इलेक्ट्रोन हुन्छन्। अझ गहिराइमा जाँदा क्वार्कजस्ता आधारभूत कणहरू भेटिन्छन्।

यी कणहरूले द्रव्यमान कसरी प्राप्त गर्छन् भन्ने प्रश्नको उत्तरमा आउँछ-हिग्स फिल्ड।

हिग्स फिल्डलाई ब्रह्माण्डभर फैलिएको एउटा आधारभूत क्वान्टम क्षेत्रका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। हिग्स बोसोनको खोजले यो सिद्धान्तलाई महत्वपूर्ण रूपमा पुष्टि गरेको थियो।

तर यहाँ एउटा रोचक वैज्ञानिक प्रश्न उठ्छ-हिग्स फिल्ड पूर्ण रूपमा स्थिर अवस्थामा छ कि अझ गहिरो ऊर्जा अवस्थामा जान सक्ने सम्भावना छ?

वैज्ञानिकहरूले हाम्रो ब्रह्माण्डको अवस्था ‘मेटास्टेबल’ हुन सक्ने सम्भावनाबारे सैद्धान्तिक अध्ययन गरेका छन्। यसको अर्थ अहिलेको अवस्था स्थिरजस्तो देखिए पनि अझ न्यून ऊर्जा भएको अर्को अवस्था सैद्धान्तिक रूपमा सम्भव हुन सक्छ।

यदि त्यस्तो परिवर्तन सम्भव भयो भने के होला?

सैद्धान्तिक रूपमा, नयाँ अवस्था प्रकाशको गतिमा फैलिने ‘बबल’ जस्तै अगाडि बढ्न सक्छ। त्यसले पार गर्ने क्षेत्रका भौतिक नियम र कणहरूको गुणधर्म परिवर्तन हुन सक्छन्। अर्थात्, हामीले अहिले बुझेको पदार्थ, तारा, ग्रह र जीवनको संरचना नै कायम नरहन सक्छ।

तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा यो केवल सैद्धान्तिक सम्भावना हो। यस्तो घटना कहिले हुन्छ भन्ने कुनै प्रमाण छैन, र मानिसले त्यसलाई भविष्यमा अनुभव गर्ने सम्भावना कति छ भन्ने पनि निश्चित छैन।

यी दुवै सम्भावनाले एउटा कुरा सम्झाउँछन्-ब्रह्माण्ड हाम्रो कल्पनाभन्दा धेरै ठूलो, शक्तिशाली र रहस्यमय छ।

एकातिर विशाल ताराको मृत्युबाट निस्कन सक्ने अविश्वसनीय ऊर्जा छ। अर्कोतिर, पदार्थको सबैभन्दा सूक्ष्म तहमा रहेका क्वान्टम क्षेत्रहरूले ब्रह्माण्डको आधारभूत संरचनाबारे अझै अनुत्तरित प्रश्नहरू बोकेका छन्।

तर डराउनुपर्नेभन्दा यी विषयले विज्ञानको अर्को सुन्दर पक्ष देखाउँछन्। हामी ब्रह्माण्डको एउटा सानो ग्रहमा बसेर त्यसको सबैभन्दा ठूलो रहस्य बुझ्ने प्रयास गरिरहेका छौँ।

सायद ब्रह्माण्डको सबैभन्दा ‘डरलाग्दो’ तथ्य यही हो-हामीले यसको बारेमा धेरै कुरा थाहा पाइसकेका छौँ, तर अझै कति कुरा थाहा छैन भन्ने कुरा नै हामीलाई थाहा छैन।