Author: nepalone

काठमाडाैं। स्वतन्त्रता र शोषणविरुद्धका संघर्षले मानव इतिहासमा धेरै ठूलाठूला क्रान्ति भएका छन्। यस्ता संघर्षले पुराना सत्ता र सामाजिक व्यवस्थालाई पराजित मात्र गरेका छैनन्, क्रान्ति सम्भव छ भन्ने मानकसमेत स्थापित गरेका छन्।

अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम, फ्रान्सेली क्रान्ति, हैटी क्रान्ति, रुसी अक्टोबर क्रान्ति र चीनको सांस्कृतिक क्रान्तिलाई यसकाे उदाहरणका लागि लिन सकिन्छ।

उल्लेखित क्रान्तिहरूका पृष्ठभूमि र उद्देश्य फरक भए पनि स्वतन्त्रता, समानता, अधिकार र शोषणविरुद्धको प्रतिरोध तिनका महत्वपूर्ण आधार थिए।

यस्तै प्राचीन रोममा दास प्रथाविरुद्ध स्पार्टाकसले गरेको विद्रोह पनि यसमा जोड्न सकिन्छ। हावर्ड फास्टद्वारा ‘स्पार्टाकस’ यही ऐतिहासिक विद्रोहमा आधारित उपन्यास हो।

प्राचीन दास समाजमा आधारित रहेर लेखिएको स्पार्टाकस उपन्यासलाई पछिल्लो समय देखिएका सुनिएका क्रान्तिहरूको उद्गम मान्न सकिन्छ। अमेरिकी लेखक तथा ऐतिहासिक उपन्यासकार हावर्ड फास्टद्वारा अत्यन्त उत्कृष्ट ढंगले लेखिएको स्पार्टाकस’ उपन्यासमा उनको अद्भुत लेखन कौशलको उच्चतम स्तर देखिन्छ।

स्पार्टाकस र उसका दास सेनाको कथा इतिहासका महाकाव्यात्मक घटनामध्ये एक हो। ईसाको सुरुआततिर भागेका दासहरूले बनाएका करिब ७० हजार सेनाले स्पार्टाकस र भागेका ग्लाडिएटरहरूको वीर समूहको नेतृत्वमा रोमको सैन्य शक्तिलाई झन्डै चार वर्षसम्म चुनौती दियो। 

उनीहरूले रोमका उत्कृष्ट सैन्य टुकडीहरूलाई पराजित गरे, दक्षिणी इटालीको ठूलो भू-भागमाथि नियन्त्रण कायम गरे र स्वयं ‘अनन्त नगरी’ रोमलाई समेत खतरा उत्पन्न गराए।

अन्ततः उनीहरू दासप्रथामा आधारित राज्यसत्ताबाट पराजित भए। त्यो व्यवस्था पतनको प्रक्रियामा रहे पनि अझै बलियो र स्थिर थियो। इतिहासकारहरूले जसलाई सौम्य भाषामा ‘दास विद्रोह’ वा ‘ग्लाडिएटर युद्ध’ भन्ने गरेका छन्, त्यो स्वतन्त्रताका लागि भएको क्रान्तिकारी संघर्ष थियो।

यसले करिब चार शताब्दीपछि परिपक्व हुने दास विद्रोहको पूर्व संकेत दिएको थियो, जसले अन्ततः ‘बर्बर आक्रमण’ र रोमन साम्राज्यको विनाशको बाटो खोल्यो र सँगै त्यस साम्राज्य टिकेको दास-उत्पादन प्रणालीसमेत समाप्त भयो।

स्पार्टाकसको विद्रोहले आधुनिक सर्वहारा वर्गका क्रान्तिकारी नेताहरूको ध्यान धेरै पहिलेदेखि आकर्षित गरेको थियो। ‘स्पार्टाकस’ उपन्यासको बारेमा कार्ल मार्क्सले सन् १८६१ मा फ्रेडरिक एंगेल्सलाई लेखेका थिए:

‘बेलुकाको समय केही आरामका लागि म एपियनको रोमन गृहयुद्ध पढिरहेको छु… स्पार्टाकस प्राचीन इतिहासकै सबैभन्दा उत्कृष्ट व्यक्तिका रूपमा देखापर्छ। महान् सेनापति, उच्च चरित्रको व्यक्ति, प्राचीन सर्वहाराको वास्तविक प्रतिनिधि।’

पछि सोभियत इतिहास लेखनले पनि ‘प्राचीन संसारबाट मध्ययुगतर्फको संक्रमण’ को विश्लेषणमा स्पार्टाकस विद्रोहलाई महत्वपूर्ण घटनाका रूपमा लियो।

स्पार्टकस पढ्ने क्रममा पात्र, कथा र त्यसमा उल्लेखित परिवेशसँग पाठकलाई घुलमिल हुन धेरै गाह्रो हुन्छ। स्पार्टाकसको कथा निकै कमलाई थाहा भएको हुनाले केही समकालीन लेखकका छरिएका र अपूर्ण विवरणहरूबाट मात्र उनको कथा पुनर्निर्माण गर्न सकिन्छ।

इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिकाको रोमसम्बन्धी करिब एक लाख शब्दको लामो लेखमा समेत स्पार्टाकस विद्रोहका लागि तीन वाक्य छुट्याइएको छ। त्यस्तै, समकालीन साहित्यमा कतै-कतै स्पार्टाकसको विद्रोहलाई ‘हताश जंगलीहरू’, ‘कानुनविहीनहरू’, ‘लुटेराहरू’ वा ‘गरिब किसानहरू’ को आकस्मिक विद्रोहका रूपमा चित्रण गरेर यसको क्रान्तिकारी चरित्रलाई कमजोर पार्ने प्रयास गरिएको छ।

हावर्ड फास्टको उपन्यासमा स्पार्टाकसलाई अन्ततः पराजित गर्ने रोमन सेनापति आफ्ना साथीहरूसँग भव्य भिल्ला सालारियामा बसेर एउटा कुरा बताउँछन्। सिनेटको आदेशमा उनले विद्रोही दासहरूले ज्वालामुखी ढुंगाबाट भेसुभियसको ढलानमा बनाएका दुई भव्य स्मारकसमेत नष्ट गरेका थिए।

उनले भनेका छन्- उनीहरूले ती मूर्तिहरूलाई पूर्णरूपमा ध्वस्त पारेर भग्नावशेषमा परिणत गरे, ताकि त्यसको कुनै चिनोसमेत बाँकी नरहोस्। त्यसैगरी स्पार्टाकस र उसको सेनालाई पनि नष्ट गरिएको थियो र समयसँगै उनीहरूले स्पार्टाकसले के गरेको थियो र कसरी गरेको थियो भन्ने स्मृतिसमेत मेटाइदिनेछन्।

रोमन प्रेटर एम. लिसिनियस क्राससको यो भविष्यवाणी लगभग सफल भएको थियो। यसरी हावर्ड फास्टले स्वतन्त्रताका लागि भएको यो वीर दास युद्धलाई पुनः जीवित बनाए र त्यसको ऐतिहासिक महत्त्वलाई व्याख्या गरे। 

यो यस्तो युद्ध थियो, जसले त्यतिबेला पूर्ण रूपमा हासिल गर्न नसकिएको परिवर्तनको सम्भावनालाई अत्यन्त नजिक ल्याएको थियो, त्यस परिवर्तनका लागि आवश्यक आर्थिक र राजनीतिक विकास भने अझै पूरा हुन बाँकी थियो।

उपन्यासको परिवेश र कथा दुई हजार वर्षभन्दा पुरानो भए पनि यो स्पष्ट छ कि ‘स्पार्टाकस’ त्यहि समयलाई परिभाषित गर्न लेखिएको थियो। रोमन शासक वर्गको आडम्बरपूर्ण पतनलाई दासहरूको सरल गरिमा र प्रगतिशील ऊर्जासँग तुलना गरिएको छ। यसले आजका समाजका मुख्य वर्गहरूबीचको संघर्षका अनेक प्रतिरूपहरूलाई प्रतीकात्मक रुपमा झल्काउने कोसिस गरेको छ।

उपन्यासमा रोमन राजनीतिक नेताहरूको भ्रष्टाचार, उनीहरूको घोर यौन अनैतिकता र विकृति, महिलाहरूको अवमूल्यन तथा युवापुस्ताको पतन चित्रित गरिएको छ। जहाँ शासक वर्ग र चाकरीदारहरू ग्लाडिएटरहरूलाई जोडीजोडी मृत्युको मुखमा पठाएर हुने क्रूर मनोरञ्जनमा रमाउँछन्।

राज्यका ‘शत्रुहरू’ को सामूहिक क्रुसिफिक्सनप्रति उनीहरूमा अस्वाभाविक आकर्षणलाई झल्काइएको छ। उपन्यासमा भव्य सार्वजनिक स्नानगृह, विशाल लातिफुन्डिया जमिनदारी र शासक परिवारका विलासी भोजनहरूको विपरीत दासहरूको भयावह शोषण र शहरका गरिबहरूको हत्यारा गरिबी देखाउन खोजिएको छ ।

स्पार्टकस उपन्यासमा पाठकले दासबाहेकको लगभग सम्पूर्ण जनसंख्या परजीवीजस्तै बनेको यस्तो समाज देख्न सक्छ । जुन समाजमा राज्यबाट पाउने भत्ता, सेनामा भर्ती हुनु वा पैसाको लागि अरूको सूचना दिनुलाई श्रम गर्नुभन्दा बढी ‘सम्मानजनक’ मानिन्छ । साथै, यस सडेको व्यवस्थाको बौद्धिक समर्थन गर्ने दार्शनिक र राजनीतिज्ञहरूको खोक्रो दास मानसिकतासमेत समेटिएको छ। सिसेरोजस्ता व्यक्तिहरू ‘राज्य र कानुनले सबै मानिसको सेवा गर्छन् र कानुन न्यायपूर्ण छ’ भन्ने तर्कद्वारा अन्यायलाई समेत वैध ठहर्याउन खोज्छन्।

यद्यपि फास्टले कुलीन पात्रहरूको यौन साहसिकता र सम्बन्धका प्रसंगहरू अत्यधिक विस्तारमा प्रस्तुत गरेका छन्, जसले उपन्यासलाई केही हदसम्म कमजोर बनाएको छ।

अर्कोतर्फ,पाठकले रोमन दासहरूको अन्तर्निहित मानवीय गरिमा र आध्यात्मिक श्रेष्ठता पनि देख्न सक्छ। स्पार्टाकसका अनुयायीहरूबीचको ‘पीडितहरूको भ्रातृत्व’ मा विभिन्न देश, जाति र धर्मका मानिसहरू एकताबद्ध हुन्छन्। उनीहरू आफ्ना नेताहरूलाई प्रेम र सम्मान गर्छन्।

यहाँ नियमको सन्दर्भमा यस्तो लेखिएको छ : 

‘हामीले जे लिन्छौँ, त्यो सबैको साझा हुनेछ। कुनै मानिससँग उसको हतियार र कपडाबाहेक अरू केही व्यक्तिगत स्वामित्वमा हुने छैन…हामी कुनै महिलालाई श्रीमतीका रूपमा बाहेक लिने छैनौँ… र कुनै पुरुषले एकभन्दा बढी श्रीमती राख्ने छैन।’

यी प्रसंगहरूसँगै  स्पार्टाकसले आफ्ना अनुयायीहरूलाई सोध्छन्:

‘रोम भनेको दासहरूको रगत, पसिना र पीडाबाहेक के हो ? हामीले बनाउन नसक्ने त्यहाँ के छ?’

दासहरू भन्छन्-

‘दासको एउटै सद्गुण भनेको जीवित रहनु हो।’

फास्टले स्पार्टाकसमार्फत यस्तो समाजको कल्पना गरेका छन् – ‘जहाँ दास र मालिक हुँदैनन्, केवल मानिसहरू शान्ति र भ्रातृत्वमा सँगै बस्छन्… पर्खालविहीन शहरहरू… युद्ध हुँदैन, दुःख हुँदैन र पीडा हुँदैन।’

प्राचीन रोमको पतनशील वर्गीय समाज र अहिलेको समाजका आधारभूत अन्तर्विरोधहरूलाई उपन्यासभित्र यति कुशलतापूर्वक बुनेर प्रस्तुत गरिएको छ कि पाठक राजनीतिक उद्देश्यबारे धेरै सोच्न नपाई कथाको आकर्षणमा अघि बढ्छ। अनि यसले कतिबेला मष्तिष्कमा  सामाजिक परिवर्तनको गतिशीलताबारे गहिरो छाप बनाइदिन्छ त्यो थाहा नै हुन्दैन।  

उपन्यासले स्पार्टाकसको विद्रोह दासप्रथामा आधारित वर्गीय समाजका गहिरा र अन्तर्निहित अन्तर्विरोधहरूको परिणामका रुपमा स्थापित गरेको छ। स्पार्टाकस ग्लाडिएटरको मैदानमै मरेको भए पनि इतिहासको मूल प्रवाहमा ठूलो परिवर्तन नआउने हुन सक्थ्यो भन्ने संकेत फास्टले दिएका छन्।

फास्टले नैतिकताको वास्तविक वर्गीय आधारसमेत देखाउने प्रयास गरेका छन्।   

‘स्पार्टाकस’ पात्र सायद फास्टको मगजमा गहिरो शक्ति इतिहाससम्बन्धी ती अन्तर्दृष्टिका कारण र मार्क्सवादी दृष्टिकोणबाट आएको देखिन्छ।

यद्यपि फास्टले लेखनको उत्कृष्टता कायम नै राखेका छन्। ‘स्पार्टाकस’ उनको अत्यन्त उत्कृष्ट ढंगले लेखिएको उपन्यास हो भन्दा फरक पर्दैन।  

तर उपन्यासको एउटा महत्वपूर्ण कमजोरी के हो भने अधिकांश पात्रहरू पूर्ण रूपमा विकसित भएका छैनन्। सम्भवतः डेभिड मात्र यस्तो पात्र हो, जसलाई तुलनात्मक रूपमा पूर्ण रूपमा चित्रण गरिएको छ। कतिपय अवस्थामा त ऊ स्पार्टाकसकै समान मुख्य पात्रजस्तो देखिन्छ। पूरै कथा स्पार्टाकसकै बारेमा भए पनि पाठकले उसलाई मुख्यतः उसका साथी र शत्रुहरूको आँखाबाट चिन्छ। स्पार्टाकस स्वयंलाई प्रत्यक्ष रूपमा बुझ्ने अवसर निकै कम दिइएको छ।

यो कमजोरी कथाको दृष्टिकोणसँग पनि जोडिएको छ। कथा मुख्यतः रोमन शासक वर्गका महिला र पुरुषहरूको दृष्टिबाट अघि बढ्छ, सम्भवतः उनीहरूको पतन देखाउनका लागि। दासहरूको कथा पनि धेरै हदसम्म उनीहरूका मालिकहरूको व्यवहार र संवादको माध्यमबाट खुल्छ, दासहरूको प्रत्यक्ष अनुभव भने बीच-बीचमा मात्र आउँछ।

क्रान्तिकारी दासहरूले गरेको संघर्षलाई व्याख्या गर्न यस्तो दृष्टिकोण केही अस्वाभाविक र अनुपयुक्त लाग्छ।

तर ‘स्पार्टाकस’ को सबैभन्दा गम्भीर कमजोरी यसको अन्त्यमा देखिन्छ। अन्तिम भाग अत्यन्तै उदारवादी, आत्मविरोधी र अविश्वसनीय छ। किनकी फास्टले समग्रमा यति शक्तिशाली र यथार्थपरक उपन्यासलाई यस्तो भावुक र अविश्वसनीय अन्त्यद्वारा कमजोर बनाएका छन्।

‘स्पार्टाकस’को अन्तिम अध्याय अनावश्यक र कथाको गति तोड्ने खालको छ। त्यसमा वरिनिया स्वतन्त्रतातर्फ जाने यात्राको कथा र आल्प्स पर्वतको फेदीमा गॉल किसानहरूबीच आफ्ना सन्तानसँग बिताएको जीवनको सारांश दिइएको छ। 

यी सबै कुरा पाठकको कल्पनामा छाडिएको भए अझ प्रभावकारी हुने थियो। कमजोरी हुँदाहुँदै पनि ‘स्पार्टाकस’ एउटा अत्यन्त उत्कृष्ट उपन्यास हो र यसले व्यापक पाठकसम्म पुग्न योग्य स्थान राख्छ भन्न मिल्छ।

काठमाडौं। सुदूरपश्चिमको बाजुरा भन्नासाथ धेरैको मनमा एउटा नाम आउँछ–बडीमालिका। हिमालको काख, विशाल पाटन र बादलसँग लुकामारी खेल्ने डाँडाहरूको बीचमा बसेकी बडीमालिका बाजुराको मात्र होइन, सिंगो सुदूरपश्चिमको गौरव हो। 

यो ठाउँ हाम्रो लागि एउटा मन्दिर मात्र होइन; यो आस्था, संस्कार, इतिहास र पुस्तौँदेखि मनमा बोकेर आएको आफ्नै पहिचान हो।

बडीमालिका पुग्ने बाटो सहज छैन। उकाली-ओराली, भिरालो बाटो र लामो पैदल यात्राले शरीर थकाउँछ। तर यात्रा अगाडि बढ्दै जाँदा मनमा उत्साह थपिँदै जान्छ। बाटोमा भेटिने हरिया पाटन, रंगीचंगी फूल, चिसो हावा, खुला आकाश र टाढाटाढासम्म देखिने हिमाली दृश्यले यात्राको थकान बिर्साइदिन्छ। अन्ततः बडीमालिकाको पवित्र भूमिमा पाइला टेक्दा मनमा एउटै प्रश्न उठ्छ–यति सुन्दर ठाउँ हाम्रो आफ्नै भूमिमा रहेछ!

बडीमालिका मन्दिरको इतिहास धार्मिक आस्थासँग जोडिदैन। यसको भौतिक संरचनाको विकास पनि विभिन्न कालखण्ड हुँदै अगाडि बढेको देखिन्छ। उपलब्ध ऐतिहासिक विवरणअनुसार बडीमालिका देवीको प्रारम्भिक देउरो अर्थात् मन्दिर निर्माण बाजुराका दीपराज छत्यालले गरेको उल्लेख पाइन्छ। त्यसपछि समयक्रममा मन्दिरको स्वरूप र संरचनामा परिवर्तन हुँदै गएको देखिन्छ।

प्रकाशित ऐतिहासिक विवरणअनुसार शाके १५९१ मा जुम्लाका कल्यालवंशी राजा वीरभद्र शाहीले बाजुराको ढाडाकोटस्थित कालापानीबाट ढुंगा ल्याएर बडीमालिका मन्दिर निर्माण गराएको बताइन्छ। त्यसबेला दुर्गम पहाडी भूगोलमा ढुंगा तथा अन्य सामग्री पुर्‍याउनु आफैँमा कठिन काम थियो। यसले तत्कालीन समयमा पनि बडीमालिकाप्रतिको धार्मिक महत्व र श्रद्धा कति गहिरो थियो भन्ने देखाउँछ।

त्यसपछि शाके १६७९ मा कल्यालवंशी राजा शुरदर्शन शाहले मन्दिरको मर्मत गराउनुका साथै मूर्ति स्थापना गराएको विवरण पाइन्छ। यसबाट बडीमालिका मन्दिर समयसँगै जीर्णोद्धार, संरक्षण र धार्मिक गतिविधिका क्रममा पुनः व्यवस्थित हुँदै आएको बुझिन्छ। अर्थात् मन्दिरको इतिहास एउटै समयमा निर्माण भएर रोकिएको इतिहास नभई विभिन्न पुस्ता र कालखण्डको संरक्षणसँग जोडिएको इतिहास हो।

समय बित्दै जाँदा पुरानो संरचनामा क्षति पुग्ने र आवश्यकताअनुसार पुनर्निर्माण गर्ने क्रम पनि चल्दै आएको देखिन्छ। उपलब्ध विवरणअनुसार वि.सं. २०३६/३७ तिर बडीमालिका मन्दिरको पुनर्निर्माण गरिएको थियो। त्यसबेला स्थानीय तह, पुजारी तथा सम्बन्धित व्यक्तिहरूको पहलमा मन्दिरको संरचना जोगाउने प्रयास भएको उल्लेख पाइन्छ। यसले स्थानीय समुदायले आफ्नो धार्मिक धरोहरलाई पुस्तौँदेखि संरक्षण गर्दै आएको देखाउँछ।

पछिल्लो समयमा पुरानो मन्दिरको संरचनालाई संरक्षण गर्दै नयाँ बडीमालिका मन्दिरसमेत निर्माण गरिएको छ। नयाँ मन्दिर निर्माणमा नेपाली सेनाको विकास निर्माण निर्देशनालयको भूमिका रहेको र पुरातत्व विभागको डिजाइनअनुसार मन्दिर निर्माण गरिएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। नयाँ संरचनाले बडीमालिकाको पुरानो धार्मिक महत्व र मौलिक पहिचानलाई कायम राख्दै मन्दिरलाई थप व्यवस्थित तथा सुरक्षित बनाउने उद्देश्य बोकेको देखिन्छ।

यसरी अहिले देखिने नयाँ मन्दिर केवल नयाँ संरचना मात्र होइन, पुस्तौँदेखि जोगिँदै आएको आस्था, इतिहास र परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने एउटा महत्वपूर्ण कडी पनि हो। पुरानो मन्दिरसँग जोडिएको इतिहास र नयाँ मन्दिरले बोकेको वर्तमानलाई हेर्दा बडीमालिकाको यात्रा विगतदेखि वर्तमानसम्म निरन्तर अगाडि बढिरहेको देखिन्छ।

मन्दिरको इतिहाससँगै यहाँको पूजा परम्परा पनि पुस्तौँदेखि निरन्तर चलिरहेको छ। पुजारी परिवारमा धेरै पुस्तादेखि बडीमालिका माताको पूजा हुँदै आएको बताइन्छ। जनैपूर्णिमाको समयमा हुने विशेष पूजा, धार्मिक मेला र टाढाटाढाबाट आउने भक्तजनको सहभागिताले यो परम्परा आज पनि जीवित रहेको देखाउँछ।

यसरी हेर्दा बडीमालिका मन्दिर कुनै एउटा समयको निर्माण मात्र होइन। यसमा पुरानो इतिहास, धार्मिक विश्वास, स्थानीय समुदायको योगदान, पुस्तौँदेखिको पूजा परम्परा र अहिलेको नयाँ संरचना सबै जोडिएका छन्। यही निरन्तरता नै बडीमालिकाको वास्तविक पहिचान र गौरव हो।

बडीमालिकाको धार्मिक इतिहास कुनै एउटा समय, एउटा पुस्ता वा एउटा मन्दिरको सीमाभित्र अट्दैन। पुस्तौँदेखि मानिसको मनमा बाँचिरहेको आस्था र विश्वासले यसको इतिहासलाई असिमित बनाएको छ। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार बडीमालिकाको धार्मिक सम्बन्ध स्कन्दपुराण र स्वस्थानी व्रतकथासँग जोडिएको पाइन्छ। प्रचलित धार्मिक मान्यताअनुसार सतीदेवीको शरीर बोकेर महादेव पृथ्वीमा विचरण गर्ने क्रममा सतीदेवीको काँधको अंश यस क्षेत्रमा पतन भएको विश्वास गरिन्छ। यही धार्मिक मान्यता  का कारण बडीमालिका शक्तिपीठका रूपमा श्रद्धापूर्वक पूजिँदै आएको छ।

सतीदेवीसँग जोडिएको यो प्रसंग आधुनिक इतिहास वा पुरातात्त्विक प्रमाणले पुष्टि गरेको घटना नभई धार्मिक ग्रन्थ, पौराणिक कथा र जनविश्वासमा आधारित मान्यता हो। तर कुनै विश्वासको शक्ति त्यसलाई कागजमा कति पटक लेखियो भन्नेमा मात्र हुँदैन; त्यो विश्वास पुस्तौँसम्म मानिसको जीवन र संस्कारमा कसरी बाँचेको छ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ। बडीमालिकाको आस्था पनि त्यही पुस्तौँ पुरानो विश्वासको निरन्तरता हो।

बाजुराका पुर्खाहरूले कठिन पहाड, उकाली–ओराली र दुर्गम बाटो पार गर्दै देवीको दर्शन गर्ने परम्परा बसाले। समय फेरियो, यात्रा गर्ने माध्यम फेरिए, मन्दिरको संरचना फेरियो, तर बडीमालिका माताप्रतिको श्रद्धा फेरिएको छैन ।  अहिले जनैपूर्णिमाका बेला टाढाटाढाबाट भक्तजनहरू यहाँ पुग्छन्–कसैले भाकल बोकेर, कसैले मनोकामना बोकेर त कसैले आफ्ना पुर्खाले धानेको परम्परालाई निरन्तरता दिन।

यही निरन्तर आस्थाले बडीमालिकालाई एउटा मन्दिरभन्दा धेरै माथि उठाएको छ। यहाँ पुराणसँग जोडिएको धार्मिक कथा छ, पुस्तौँदेखि चलिआएको पूजा परम्परा छ।  स्थानीय जनविश्वास छ र आफ्नो ठाउँप्रतिको गहिरो अपनत्व छ। 

यहि कारण बडीमालिकाको धार्मिक इतिहास आजसम्म पनि जीवित छ। हरेक वर्ष हजारौँ पाइला र असंख्य श्रद्धालुका मनमार्फत यसको इतिहासलाई अजर बनाएको छ। 

बडीमालिका त्यही आस्थाको नाम हो, जहाँ इतिहास खोज्दा पुस्तौँदेखि बाँचेको विश्वास भेटिन्छ।

बडीमालिकाको प्रकृति आफैँमा एउटा खुला क्यानभासजस्तो लाग्छ। चारैतिर फैलिएका विशाल पाटन, हरियालीले ढाकिएका डाँडाकाँडा, ठाउँ-ठाउँमा फुलेका रंगीचंगी फूल, चिसो हावाको स्पर्श र आकाशसँग नजिक देखिने हिमाली भू–दृश्यले बडीमालिकालाई अनुपम बनाएका छन्। यहाँको सुन्दरता हेर्न कुनै कृत्रिम सजावट आवश्यक पर्दैन; प्रकृतिले नै आफ्नै ढंगले यस ठाउँलाई सजाएको छ।

बिहानको घाम पाटनमा पर्दा हरियाली अझ उज्यालो देखिन्छ। कहिले बादलले डाँडाकाँडालाई छोप्छ, कहिले हावाको झोक्कासँगै बादल हटेर टाढासम्म फैलिएको प्राकृतिक दृश्य खुल्छ।

एकै ठाउँमा उभिएर हेर्दाहेर्दै बदलिरहने मौसम र दृश्यले बडीमालिकाको सौन्दर्यलाई हरेक क्षण नयाँ बनाइरहेको हुन्छ।

विशाल पाटनमा फुलेका फूलहरू, चिसो मौसम, स्वच्छ हावा र चारैतिरको शान्त वातावरणले मनलाई छुट्टै आनन्द दिन्छ। कतै हरियालीको फराकिलो मैदान, कतै ढुंगामाटोले बनेका प्राकृतिक आकृति, कतै बादलभित्र हराएका डाँडा र कतै खुला आकाशमुनि देखिने हिमाली दृश्य-बडीमालिकाको हरेक कुनामा प्रकृतिको आफ्नै कथा देखिन्छ।

यहाँको सबैभन्दा मनमोहक पक्ष भनेको यसको मौनता हो। हावाको सुस्केरा, चराचुरुङ्गीको आवाज र पाटनमाथि फैलिएको शान्त वातावरणले मनलाई एकछिन रोकिएर प्रकृतिलाई सुन्न बाध्य बनाउँछ।

केही क्षण त्यही वातावरणमा बस्दा वरिपरिका दृश्य र प्रकृतिको अलौकिकता महसुस गर्न सकिन्छ।

बडीमालिकाको सौन्दर्य एउटै दृश्यमा सीमित छैन। बिहानको उज्यालोमा यसको रूप फरक देखिन्छ, बादल लाग्दा अर्कै, घाम अस्ताउँदै गर्दा अर्कै। मौसम फेरिएसँगै पाटनको रङ फेरिन्छ, फूलको रूप फेरिन्छ र डाँडाकाँडाको दृश्य पनि नयाँजस्तै लाग्छ। यही परिवर्तनशीलता बडीमालिकाको प्रकृतिको सबैभन्दा सुन्दर विशेषता हो।

बडीमालिका हेर्दा यस्तो लाग्छ- प्रकृतिले यहाँ केही पनि अधुरो छोडेकी छैन। विशाल आकाश, हरिया पाटन, फूलको सुगन्ध, चिसो हावा, बादलले छोएका डाँडा र टाढासम्म फैलिएको हिमाली दृश्य सबै मिलेर एउटा यस्तो संसार बनाएका छन्, जहाँ आँखालाई सुन्दरता र मनलाई शान्ति एकैसाथ मिल्छ।

बडीमालिका प्रकृतिले सजाएको एउटा ठाउँ मात्र होइन, प्रकृतिले आफ्नै हातले कोरेको यस्तो जीवित चित्र हो, जसलाई जति हेरे पनि मन अघाउँदैन।

बडीमालिकाको चर्चा गर्दा यसको सुन्दरता र धार्मिक महत्वको वर्णन मात्र गरेर पुग्दैन। बडीमालिका जति हाम्रो गौरव हो, त्यति नै हाम्रो जिम्मेवारी पनि हो।

यहाँको प्रत्येक पाटन, प्रत्येक पदचिह्न, मन्दिरको प्रत्येक ढुंगा र पुस्तौँदेखि चलिआएको प्रत्येक परम्पराले आफ्नो छुट्टै कथा बोकेको छ। त्यसैले बडीमालिकालाई केवल घुम्ने ठाउँका रूपमा होइन, भावी पुस्ताले पनि उस्तै श्रद्धा र सुन्दरताका साथ देख्न पाउने एउटा जीवित सम्पदाका रूपमा हेर्न आवश्यक छ।

बडीमालिकाको विकास हुनु जरुरी छ, तर विकासको नाममा यसको मौलिकता हराउनु हुँदैन। बाटो चाहिन्छ, सुविधा चाहिन्छ,सञ्चार चाहिन्छ, सुरक्षित पदमार्ग र सरसफाइ चाहिन्छ; तर यी सबै थपिँदै जाँदा बडीमालिकाको प्राकृतिक मौनता, पवित्रता र आफ्नोपन भने जोगिइरहनुपर्छ। प्रकृतिले आफैँ सजाएको ठाउँलाई विकासका नाममा त्यही प्रकृतिबाट टाढा बनाउनु हुँदैन।

बडीमालिकाको भविष्य केवल सरकार वा कुनै एउटा संस्थाको जिम्मेवारी होइन। यहाँ पुग्ने हरेक श्रद्धालु, पर्यटक, स्थानीय बासिन्दा र सम्बन्धित निकायको साझा जिम्मेवारी हो। एउटा फोहोर नफाल्नु, एउटा फूल अनावश्यक नटिप्नु, धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको सम्मान गर्नु, प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्नु–यी साना देखिने कामहरूले नै ठूलो सम्पदा जोगाउँछन्।

अझ महत्वपूर्ण कुरा, बडीमालिकाको विकाससँगै यसको कथा पनि जोगिनुपर्छ। नयाँ पुस्ताले बडीमालिका कहाँ छ भनेर मात्र होइन, यसको धार्मिक विश्वास के हो, यसको इतिहास कसरी अगाडि बढ्यो, यहाँका परम्परा किन महत्वपूर्ण छन् र यस भूमिसँग बाजुरेली जनजीवनको सम्बन्ध कस्तो छ भन्ने पनि जान्नुपर्छ। मन्दिरको संरचना जोगाउनु जति आवश्यक छ, त्यससँग जोडिएको स्मृति र संस्कार जोगाउनु पनि त्यति नै आवश्यक छ।

यदि बडीमालिकाको प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक पहिचान र स्थानीय संस्कृतिलाई एउटै धागोमा बाँधेर संरक्षणसहित विकास गर्न सकियो भने यो केवल पर्यटकीय गन्तव्य बन्ने छैन; सुदूरपश्चिमको पहिचानलाई देश–विदेशसम्म चिनाउने एउटा जीवन्त प्रतीक बन्न सक्छ। यहाँ आउने मानिसले दृश्य मात्र नलिई, एउटा अनुभूति र एउटा सम्झना लिएर फर्कने वातावरण बनाउन सकिन्छ।

बडीमालिका हाम्रो लागि नक्सामा रहेको एउटा ठाउँ मात्र होइन। यो पुर्खाको विश्वास हो, वर्तमानको गौरव हो र भावी पुस्ताका लागि छोड्नुपर्ने अमूल्य जिम्मेवारी हो। यसको सुन्दरता हामीले देखेर मात्र पुग्दैन, त्यसलाई जोगाएर अर्को पुस्ताको आँखाले पनि देख्न पाउने बनाउनुपर्छ।

अन्ततः बडीमालिकाको वास्तविक समृद्धि त्यतिबेला हुनेछ, जब यहाँ आउने मानिसको संख्या बढ्नुका साथै बडीमालिकाको प्रकृति, आस्था र मौलिकता पनि अझ सुरक्षित हुँदै जानेछ। 

यही सोचले बडीमालिकालाई आजको आकर्षण मात्र होइन, भोलिको पुस्तासम्म गर्वका साथ हस्तान्तरण गर्न सकिने सुदूरको अमूल्य सम्पदा बनाउनेछ।

बडीमालिका हाम्रो गौरव हो–तर गौरव त्यतिबेला मात्र सार्थक हुन्छ,जब हामी त्यसलाई आफ्नो भनेर गर्व मात्र गर्दैनौँ, आफ्नो भनेर संरक्षण पनि गर्छौं।