Author: nepalone

कुनै शायराले आफैंमाथि प्रश्न सोधिएको परीक्षा दिएको सुन्नुभएको छ? पाकिस्तानकी चर्चित शायरा परवीन शाकिरको जीवनमा यस्तै रोचक घटना भएको थियो। उनले सन् १९८२ मा सेन्ट्रल सुपेरियर सर्भिस (सीएसएस) परीक्षा दिइन्। संयोग कस्तो भने, त्यही परीक्षामा उनकै बारेमा प्रश्न सोधिएको थियो।

परवीन शाकिर आज हामीमाझ छैनन्। सन् १९९४ मै उनले यो संसार छाडिन्। तर असल स्रष्टाको मृत्यु हुँदैन। ऊ आफ्ना शब्दमा बाँच्छ। आफ्ना रचनामा बाँच्छ। परवीन पनि त्यही शब्दको संसारमा आजसम्म जीवित छिन्।

उनका बारेमा लेख्न कलम उठाउँदा इकबालको एउटा शेर सम्झना आउँछ।

हज़ारों साल नरगिस अपनी बेनूरी पे रोती हैबड़ी मुश्किल से होता है चमन में एक दीदावर पैदा

उर्दू शायरीको लामो इतिहासमा पुरुष कविहरूको दबदबा रह्यो। मीर, गालिब, इकबाल, फैज, मजाज, जोश, साहिरजस्ता नामहरूकै चर्चा बढी सुनियो। महिलाको कुरा गर्दा पनि धेरैपटक पुरुषकै दृष्टिबाट उनीहरूलाई हेरियो।

मजाजले महिलालाई सम्बोधन गर्दै लेखेका थिए।

तुम्हारे तन पे ये आंचल बहुत ही ख़ूब है, लेकिनतुम इस आंचल से एक परचम बना लेतीं तो अच्छा था.

परवीन शाकिरको जन्मलाई मजाजको यही कल्पनाको एउटा सुन्दर जवाफ मान्न सकिन्छ। उनले एउटी महिलाका आँखाबाट महिला हुनुको अनुभव लेखिन्। प्रेम लेखिन्, पीडा लेखिन्, विवाह लेखिन्, वियोग लेखिन्, आमा हुनुको अनुभूति लेखिन् र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, एउटी ‘केटी’ हुनुको कथा लेखिन्।

उनको एउटा कवितामा एउटी युवती आफ्नै सामाजिक बन्धनसँग प्रश्न गर्छे।

काश मेरे पर होतेकाश मैं हवा होतीमैं नहीं मगर कुछ भीसंग-दिल रिवाजों केआहिनी हिसारों मेंउम्र-कैद की मुल्ज़िमसिर्फ़ एक लड़की हूँ*आहिनी हिसारों में (लोहे की चारदीवारी में)

परवीन शाकिरले उर्दू शायरीमा ‘केटी’ शब्दलाई केवल सम्बोधनका रूपमा होइन, एउटा छुट्टै अनुभूतिको संसारका रूपमा स्थापित गरिन्।

लड़कियों के सुख अजब होते हैं और दुःख भी अजीबहँस रही हैं और काजल भीगता है साथ-साथ

परवीन शाकिरको जन्म २४ नोभेम्बर १९५२ मा पाकिस्तानको कराँचीमा भएको थियो। अध्ययनमा उनी अब्बल थिइन्। सन् १९६६ मा म्याट्रिक, १९६८ मा इन्टरमिडिएट, १९७० मा बीए अनर्स र १९७२ मा कराँची विश्वविद्यालयबाट अंग्रेजीमा एमए गरिन्।

उनले अंग्रेजी साहित्य र भाषाविज्ञानमा अध्ययन गरेकी थिइन्। बैंक प्रशासनसम्बन्धी अध्ययन पनि गरिन्। केही समय शिक्षण पेसामा रहिन्। कराँचीको अब्दुल्लाह कलेजमा अंग्रेजी पढाइन्।

तर उनको यात्रा त्यतिमै रोकिएन। सन् १९८२ मा उनले पाकिस्तानको प्रतिष्ठित सीएसएस परीक्षा उत्तीर्ण गरिन् र देशभर दोस्रो स्थान हासिल गरिन्। त्यसपछि उनी सरकारी प्रशासनमा प्रवेश गरिन्। सन् १९८६ मा इस्लामाबादस्थित फेडरल बोर्ड अफ रिभेन्युमा दोस्रो सचिवका रूपमा जिम्मेवारी सम्हालिन्।

प्रशासनिक सेवाकै क्रममा उनले छात्रवृत्ति प्राप्त गरिन् र हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्ने अवसरसमेत पाइन्।

तर उनको सबैभन्दा ठूलो परिचय सरकारी अधिकारीको होइन, शायराको थियो।

परवीनले सानै उमेरदेखि लेख्न सुरु गरेकी थिइन्। सुरुमा गजल र नज्म लेखिन्। उनको प्रारम्भिक तखल्लुस ‘बीना’ थियो।

सन् १९७६ मा उनको पहिलो कृति ‘खुशबू’ प्रकाशित भयो। पुस्तक यति लोकप्रिय भयो कि त्यसले परवीनलाई उर्दू साहित्यको चर्चित नाम बनाइदियो।

‘खुशबू’ले त्यही वर्ष आदमजी साहित्य पुरस्कारसमेत पायो।

उनको लेखनको सबैभन्दा ठूलो विशेषता थियो, उनले महिलाका भावनालाई महिलाकै आवाजमा लेखिन्। प्रेममा परेकी महिला, प्रेममा धोका खाएकी महिला, श्रीमती बनेकी महिला, आमा बनेकी महिला, सम्बन्धविच्छेद भोगेकी महिला, उनका कवितामा यी सबै रूप देखिन्छन्।

उनको एउटा चर्चित शेर छ।

कुछ तो तिरे मौसम ही मुझे रास कम आए

और कुछ मिरी मिट्टी में बग़ावत भी बहुत थी

यही विद्रोह उनको कविताको शक्ति बन्यो।

परवीनअघि पनि प्रेमका कविता लेखिए। तर धेरैजसो पुरुष कविहरूले महिलालाई प्रेमको विषय बनाए। परवीनले भने महिलालाई प्रेमको पात्र मात्र होइन, प्रेम गर्ने व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरिन्।

उनी प्रेममा परेकी महिलाको मनभित्र पसिन्।

मैं क्यूं उस को फ़ोन करूं!उस के भी तो इल्म में होगाकल शबमौसम की पहली बारिश थी!

कति सामान्य लाग्ने कुरा। तर यही सामान्य क्षणलाई परवीनले कवितामा असाधारण बनाइदिइन्।

अर्को ठाउँमा उनी लेख्छिन्।

अपने फ़ोन पे नंबरबार बार डायल करती हूँसोच रही हूँकब तक उस का टेलीफ़ोन इंगेज रहेगादिल कुढ़ता हैइतनी इतनी देर तलकवो किस से बातें करता है!

यो  प्रेमिकाको ईर्ष्या होइन। यो आफ्नो प्रेममाथि अधिकार खोजिरहेकी एउटी महिलाको मन हो।

परवीनको विवाह डा. नसीर अलीसँग भएको थियो। उनीहरूका एक छोरा मुराद अली थिए। पछि उनीहरूको सम्बन्धविच्छेद भयो।

उनको निजी जीवनका यी अनुभव पनि कवितामा आए। विवाहलाई उनले केवल रोमान्टिक सम्बन्धका रूपमा हेरिनन्। त्यसभित्रका तनाव, अपेक्षा, बेवफाई, दूरी र वियोगलाई पनि उनले शब्द दिइन्।

उनका कवितामा एउटी पत्नी छे, एउटी आमा छे र आफ्नै पहिचान खोजिरहेकी एउटी महिला पनि छे।

त्यसैले उनका कविता पढ्दा एउटी महिलाको जीवनका विभिन्न चरण देखिन्छन्, युवतीदेखि प्रेमिका, प्रेमिकादेखि पत्नी, पत्नीबाट आमा र अन्ततः आफ्नै अस्तित्व खोज्ने महिलासम्म।

उनको अर्को शेरमा प्रेमको यही अनौठो सम्बन्ध देखिन्छ।

कभी कभार उसे देख लें कहीं मिल लें 

ये कब कहा था कि वो ख़ुश-बदन हमारा हो

परवीनको निधनपछि ‘माह-ए-तमाम’ प्रकाशित भयो। त्यसमा उनका व्यक्तिगत पीडा र जीवनका विभिन्न अनुभव झन् स्पष्ट देखिन्छन्।

उनको शायरी पाकिस्तानमा यति लोकप्रिय थियो कि ‘खुशबू’लाई मानिसहरूले आफ्ना मंगेतरलाई उपहार दिने पुस्तकका रूपमा समेत प्रयोग गर्थे।

उनको योगदानको कदर गर्दै उनलाई ‘प्राइड अफ परफर्मेन्स’ लगायतका सम्मान प्रदान गरियो। उनका रचनाहरू अंग्रेजी र जापानी भाषामा समेत अनुवाद भएका छन्।

उनकी निकट साथी तथा शायरा शाहिदा हसनले परवीनबारे भनेकी थिइन्, उनले आफ्नो व्यक्तित्व र भावनालाई जुन तीव्रता र इमानदारीका साथ कवितामा व्यक्त गरिन्, त्यो व्यक्तिगत अनुभवबाट उठेर सामूहिक अनुभव बन्न पुग्यो।

परवीनका साहित्यिक गुरु थिए अहमद नदीम कासमी। उनी उनलाई मायाले ‘अम्मुजान’ भनेर सम्बोधन गर्थिन्।

उनको शायरीमा फैज र फराजको प्रभावको झल्को पाइन्छ। तर उनी कसैको अनुकरण गर्ने शायरा थिइनन्। उनको आफ्नै आवाज थियो, कोमल पनि, विद्रोही पनि।

उनको अर्को चर्चित शेर हो।

कमाल-ए-ज़ब्त को खुद भी तो आजमाऊंगी

मैंने अपने हाथ से उसकी दुल्हन सजाऊँगी

प्रेममा अधिकारभन्दा बढी चाहना छ, भेटभन्दा बढी स्मृति छ।

परवीनको कवितामा आमा हुनुको अनुभूति पनि बलियोसँग आएको छ। उनले आफ्ना छोरालाई सम्बोधन गर्दै लेखेकी छन्, उसले शायराकी छोराका रूपमा चिनिनुपरेकोमा लज्जित हुनुपर्ने कुनै कारण छैन।

यो एउटा सानो वाक्य जस्तो लाग्न सक्छ। तर त्यसमा महिलाको पहिचान र पुरुषप्रधान समाजसँगको उनको सम्बन्धबारे ठूलो प्रश्न लुकेको छ।

उनले उर्दू शायरीमा महिलाको उपस्थिति केवल ‘प्रेरणाको स्रोत’ का रूपमा होइन, स्वयं सर्जकका रूपमा स्थापित गरिन्।

प्रेम, पीडा र आत्मसंयमको यस्तो संयोजन परवीनको शायरीको विशिष्ट पहिचान हो। प्रेममा हारेर पनि आफूलाई सम्हालिरहेकी महिलाको आवाज उनका धेरै कवितामा सुनिन्छ।

उनको अर्को कवितामा पनि त्यही भाव भेटिन्छ।

कव्वे भी अंडे खाने के शौक़ को अपनेफ़ाख़्ता के घर जा कर पूरा करते हैंलेकिन ये वो सांप हैं जो किअपने बच्चेख़ुद ही चट कर जाते हैंकभी कभी मैं सोचती हूं किसांपों की ये ख़सलतमालिक-ए-जिंन-ओ-इन्स की, इंसानों के हक़ मेंकैसी बे-पायां रहमत है!

परवीनको शायरीमा प्रेम केवल प्राप्ति; प्रतीक्षा, असुरक्षा, स्मृति र छुट्टिने डर पनि उत्तिकै गहिरो छन्।

उनको कवितामा त्यो क्षण पनि आउँछ, जहाँ बाहिरी संसारको एउटा सामान्य दृश्यले भित्रको पुरानो अनुभूति जगाइदिन्छ।

शोर मचाती मौजे-आबसाहिल से टकरा के जब वापिस लौटी तोपांव के नीचे जमी हुई चमकीली सुनहरी रेतअचानक सरक गई!कुछ कुछ गहरे पानी मेंखड़ी हुई लड़की ने सोचाये लम्हा कितना जाना-पहचाना लगता है!

उनको अर्को कवितामा फूल, काँडा र तितलीको माध्यमबाट प्रेम र चोटको भिन्नता देखिन्छ।

कांटों में घिरे फूल को चूम आएगी लेकिन

तितली के परों को कभी छिलते नहीं देखा

परवीन शाकिरको जीवन धेरै लामो थिएन। २४ नोभेम्बर १९५२ मा जन्मिएकी उनी २६ डिसेम्बर १९९४ मा सडक दुर्घटनामा परिन्।

उनी ४२ वर्षकी थिइन्।

इस्लामाबादको जुन सडकमा उनको निधन भएको थियो, त्यसको नाम पछि ‘परवीन शाकिर रोड’ राखियो।

उनको सम्झनामा परवीन शाकिर ट्रस्ट स्थापना भयो। हरेक वर्ष उनको स्मृतिमा कार्यक्रम आयोजना हुँदै आएको छ। सन् २०१३ मा पाकिस्तान सरकारले उनको सम्मानमा १० रुपैयाँको हुलाक टिकटसमेत जारी गर्‍यो।

मृत्युअघि उनी सन् १९७१ को युद्धसँग सम्बन्धित एउटा अनुसन्धानात्मक काममा व्यस्त थिइन्, जुन अमेरिकाको एउटा विश्वविद्यालयमा प्रस्तुत गर्ने तयारी थियो।

सन् १९५२ मा जन्मिइन्।

सन् १९७६ मा ‘खुशबू’ प्रकाशित भयो।

सन् १९८२ मा सीएसएसमा देशभर दोस्रो स्थान हासिल गरिन्।

सन् १९९४ मा सदाका लागि मौन भइन्।

जीवनको हिसाबले यो निकै छोटो यात्रा हो। तर साहित्यमा समय वर्षले होइन, प्रभावले नापिन्छ।

परवीनले जम्मा चार दशकभन्दा केही बढी जीवन बाँचिन्। लेखनमा पनि उनको सक्रिय समय धेरै लामो थिएन। तर उनले ती थोरै वर्षमा महिलाको मन, प्रेम, पीडा, विद्रोह र आत्मसम्मानलाई जुन आवाज दिइन्, त्यो आवाज आज पनि उर्दू साहित्यमा सुनिन्छ।

उनको शायरीमा प्रेमको कोमलता र वियोगको पीडा सँगसँगै भेटिन्छ।

गए बरस कि ईद का दिन क्या अच्छा थाचाँद को देख के उस का चेहरा देखा थाफ़ज़ा में ‘कीट्स’ के लहजे की नरमाहट थीमौसम अपने रंग में ‘फ़ैज़’ का मिस्रा था

प्रेम र स्मृतिको अर्को सुन्दर चित्र यस्तो छ।

चेहरा मेरा था निगाहें उस कीख़ामुशी में भी वो बातें उस कीमेरे चेहरे पे ग़ज़ल लिखती गईं

शे’र कहती हुई आंखें उस कीशोख़ लम्हों का पता देने लगींतेज़ होती हुई साँसें उस की

उनका जीवन सकियो, तर प्रेम, स्मृति र शब्दको त्यो संसार सकिएन।

अन्ततः परवीन शाकिरको शायरीमा प्रेम गर्ने, प्रतीक्षा गर्ने, पीडा सहने र आफ्नो अस्तित्व खोज्ने एउटी महिलाको आवाज सुनिन्छ।

उनको सबैभन्दा लामो कवितात्मक अनुभूतिमध्ये एउटा यस्तो छ।

टपक पड़ते हैं आँसू जब तुम्हारी याद आती है
ये वो बरसात है जिसका कोई मौसम नहीं होता

उसके कंवल हाथों की ख़ुशबू
कितनी सब्ज़-आँखों ने पीने की ख़्वाहिश की थी

कितने चमकते बालों ने
छुए जाने की आस में कैसा-कैसा ख़ुद को बिखराया था

कितने फूल उगाने वाले पाँव
उसकी राह में अपनी आँखें बिछाए फिरते थे

लेकिन वो हर ख़्वाब के हाथ झटकती हुई
जंगल की मगरूर हवाओं की सूरत
अपनी धुन में उड़ती फिरती

आज मगर
सूरज ने खिड़की से झाँका तो
उसकी आँखें पलकें झपकना भूल गईं

वो मगरूर-सी, तीखी लड़की
आम-सी आँखों, आम-से बालों वाले
एक अक्खड़ परदेसी के आगे
घुटनों पर बैठी
उसके बूट के तस्मे बाँध रही थी!

सन् १९५२ मा जन्मिइन्।

सन् १९७६ मा ‘खुशबू’ प्रकाशित भयो।

सन् १९८२ मा सीएसएसमा देशभर दोस्रो स्थान हासिल गरिन्।

सन् १९९४ मा सदाका लागि मौन भइन्।

[शामिख फराज, २०औँ शताब्दीमा बाल्यकाल बिताएर २१औँ शताब्दीमा युवा बनेका कम्प्युटर इन्जिनियर, साहित्यप्रेमी पाठक तथा ब्लग र अखबारका स्तम्भकार हुन्, उनले परवीन शाकिरको पुण्यतिथिका अवसरमा उनका बारेमा यो आलेख लेखेका हुन् ]

जुम्ला । तिला र हिमा नदीकिनारका फाँटमा मार्सी धान पाक्ने बेला नजिकिएको छ। सुनौलो र खैरो रङमा बदलिँदै गरेका खेतले जुम्लाको पहिचान बनेको रैथाने धानको मौसम आएको संकेत गरिरहेका छन्।

जुम्लाका आठवटै स्थानीय तहमा खेती हुँदै आएको मार्सी धान यहाँको खाद्य उत्पादन र किसानको जीविकोपार्जनसँग मात्रै जोडिएको छैन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको कृषि ज्ञान र सांस्कृतिक परम्पराको हिस्सा पनि हो।

पातारासीको छुमचौर, तातोपानीको लाछु ज्युलो, चन्दननाथको शेरा ज्युलोसहित सिञ्जा, हिमा र तिलाका फाँट मार्सी उत्पादनका प्रमुख क्षेत्र हुन्। समुद्री सतहबाट करिब ३ हजार ५० मिटर उचाइमा रहेको छुमचौर उच्च हिमाली क्षेत्रमा धानखेती हुने चर्चित स्थान हो।

जिल्लामा कुल २ हजार ८८८ हेक्टर क्षेत्रफलमा धानखेती हुँदै आएको छ। त्यसमध्ये १ हजार ६८ हेक्टरमा मार्सी धान लगाइन्छ। यो कुल धानखेती क्षेत्रफलको करिब ३७ प्रतिशत हो। बाँकी क्षेत्रमा मुख्यतः उन्नत जातका धान खेती गरिन्छ।

मार्सी खेतीको आफ्नै परम्परागत पात्रो छ। किसानले चैत १२ गते बीउ पानीमा भिजाउने, चैत १६ गते निकालेर अङ्कुरण गराउने र चैत २० देखि २१ गतेसम्म ब्याडमा छर्ने गर्छन्। जेठमा रोपाइँ गरिने यो धान उचाइ र मौसमअनुसार असोजदेखि कात्तिकसम्म पाक्छ। दसैँतिहारको आसपास किसानलाई धान काट्ने र भित्र्याउने चटारो पर्छ।

मार्सी धान जुम्ली किसानका लागि खाद्यान्नको स्रोत मात्र होइन, आम्दानीको आधारसमेत बनेको छ। आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा जिल्लामा करिब ३ हजार मेट्रिक टन मार्सी धान उत्पादन भएको विवरण छ।

२०८२ कात्तिकदेखि २०८२ फागुन मसान्तसम्म जिल्लाबाहिर करिब १७५ मेट्रिक टन मार्सी चामल बिक्रीका लागि पठाइएको थियो। उक्त परिमाणको अनुमानित बिक्री मूल्य ३ करोड ५० लाख रुपैयाँ रहेको छ।

स्थानीय बजारमा मार्सी चामल प्रतिकिलो करिब १८० रुपैयाँ र काठमाडौंमा २५० रुपैयाँसम्म बिक्री हुने गरेको छ। गुणस्तर, प्याकेजिङ र बजारअनुसार मूल्य फरक पर्न सक्छ।

मार्सीलगायत रैथाने बालीको संरक्षण र व्यावसायिक प्रवर्द्धनमा नवीकरणीय ऊर्जा तथा कृषि प्रविधिको उपयोग पनि जोडिन थालेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (यूएनडीपी) को कृषि–खाद्य प्रणालीका लागि नवीकरणीय ऊर्जा परियोजनाले स्थानीय कृषि प्रणालीलाई सहयोग गर्दै आएको छ।

परियोजनाले सिँचाइ र कृषि उपकरण सञ्चालनमा विद्युत्को प्रयोगसँगै बाली कटानीपछिको प्रशोधन, भण्डारण, प्याकेजिङ र बजार पहुँच विस्तारमा जोड दिएको छ। यसले किसानको श्रम घटाउने, उपजको गुणस्तर कायम राख्ने र बजारसम्म पुर्‍याउन सहयोग गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

चन्दननाथ नगरपालिका–८, स्यालबाडाकी कृषक माया रानाका अनुसार रैथाने बालीको खेती विस्तार र कृषि उपजको बिक्रीमा परियोजनाको सहयोग उपयोगी भएको छ।

‘रैथाने बालीको खेती क्रमशः घट्दै गइरहेको अवस्थामा परियोजनाले यसको प्रवर्द्धन गर्न र खेती हुने क्षेत्र विस्तार गर्न सहयोग गरेको छ। उत्पादन बढेपछि अहिले हामी सहकारीमार्फत कृषि उपज बिक्री गर्न सक्षम भएका छौँ, जसले आम्दानी पनि बढाएको छ,’ रानाले भनिन्।

मार्सीको बढ्दो बजार मागलाई किसानको आम्दानीमा रूपान्तरण गर्न उत्पादनसँगै गुणस्तर, भण्डारण र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ। पुस्तौँदेखि जोगिएको यो रैथाने बालीको संरक्षणसँगै व्यावसायिक खेती विस्तार हुन सके जुम्लाको कृषि पहिचान र स्थानीय अर्थतन्त्र दुवैलाई टेवा पुग्न सक्छ।