काठमाडाैं। इतिहासमा यस्ता व्यक्तित्व कमै भेटिन्छन्, जसलाई एकै समयमा लाखौं मानिसले गुरु माने, लाखौंले आलोचना गरे र मृत्युपछि पनि उनीबारे बहस रोकिएन। भारतीय आध्यात्मिक चिन्तक ‘ओशो’ त्यस्तै पात्र हुन्। कसैका लागि उनी चेतनाको नयाँ ढोका खोल्ने दार्शनिक हुन् भने कसैका लागि स्थापित सामाजिक र धार्मिक मान्यतालाई चुनौती दिने विद्रोही। यही कारण उनको जीवन आज पनि आकर्षण, जिज्ञासा र विवादको विषय बनेको छ।

ओशोको वास्तविक नाम चन्द्रमोहन जैन हो। पछि उनी ‘आचार्य रजनीश’का रूपमा परिचित भए र अन्ततः संसारले उनलाई ‘ओशो’ भनेर चिन्यो। उनको व्यक्तित्वलाई केवल आध्यात्मिक गुरु, दार्शनिक वा लेखकमध्ये कुनै एउटै परिचयमा सीमित गर्न सकिँदैन। उनी यस्ता वक्ता थिए, जसले प्रेमदेखि राजनीति, धर्मदेखि मनोविज्ञान र ध्यानदेखि यौनसम्मका विषयमा निसंकोच बोले।

११ डिसेम्बर १९३१ मा भारतको मध्यप्रदेशमा जन्मिएका चन्द्रमोहन जैन बाल्यकालदेखि नै फरक स्वभावका थिए। उनी अरूले भनेको कुरा सहजै स्वीकार गर्दैनथे। हरेक विषयमा ‘किन?’ भन्ने प्रश्न गर्थे। यही जिज्ञासु स्वभावले उनलाई परम्परागत सोचभन्दा अलग बनायो।

विद्यालय र विश्वविद्यालयमा पनि उनी बहस गर्न रुचाउँथे। दर्शनशास्त्रमा उच्च शिक्षा हासिल गरेपछि केही समय प्राध्यापक बने, तर कक्षाकोठाभन्दा सार्वजनिक मञ्चले उनलाई बढी तान्यो। उनले भारतका विभिन्न सहरमा व्याख्यान दिन थाले। विषय एउटै हुन्थ्यो– मानिस किन असन्तुष्ट छ र कसरी स्वतन्त्र बन्न सक्छ?

ओशोको लोकप्रियताको प्रमुख कारण उनको बोल्ने शैली थियो। उनी कुनै पनि विषयलाई घुमाएर होइन, सीधै उठाउँथे। भगवान, धर्म, मन्दिर, प्रेम, विवाह, राजनीति वा नैतिकता– कुनै पनि विषय उनको आलोचनाबाट बाहिर रहेन।

उनी धार्मिक ग्रन्थ पढ्न आग्रह गर्थे, तर अन्धविश्वास स्वीकार गर्न होइन। उनका अनुसार धर्मको वास्तविक उद्देश्य मानिसलाई स्वतन्त्र बनाउनु हो, बन्धनमा राख्नु होइन। यही विचारले उनलाई परम्परावादी धार्मिक समूहको आलोचनाको पात्र बनायो भने नयाँ पुस्ताका लागि उनी साहसी चिन्तक बने।

सन् १९६० र ७० को दशक विश्वभर परिवर्तनको समय थियो। युवापुस्ताले स्थापित मूल्य र मान्यतामाथि प्रश्न उठाउन थालेको थियो। त्यही बेला ओशोका प्रवचनहरू तीव्र रूपमा फैलिन थाले।

उनका पुस्तकहरू विशेषगरी शिक्षित युवामाझ लोकप्रिय भए। ‘सेक्स से समाधि तक’ प्रकाशित भएपछि उनको चर्चा झन् चुलियो। धेरैले शीर्षककै आधारमा उनलाई ‘सेक्स गुरु’ भन्न थाले। तर पुस्तकको मूल सन्देश यौनभन्दा चेतना र आत्मबोधसँग सम्बन्धित रहेको उनका समर्थकहरूको तर्क छ।

ओशोको भनाइ थियो, मानिसले आफ्नो स्वभावलाई दबाएर होइन, बुझेर अघि बढ्नुपर्छ। इच्छा र भावनालाई पाप ठान्ने सोचले मानिसलाई भित्रैबाट अशान्त बनाउने उनको विश्वास थियो।

ओशो कुनै एउटा धर्मका प्रवक्ता थिएनन्। उनले हिन्दु, बौद्ध, जैन, इसाई, सूफी र ताओ दर्शनको अध्ययन गरे। तर कुनै पनि धर्मलाई अन्तिम सत्य मानेनन्।

उनका अनुसार सत्य किताबमा होइन, अनुभवमा हुन्छ। मन्दिर, मस्जिद वा चर्चभन्दा मानिसको चेतना ठूलो हुन्छ। यही विचारले धार्मिक संस्थासँग उनको दूरी बढायो।

उनले हिन्दु धर्मका कर्मकाण्डदेखि इसाई धर्मका केही मान्यतासम्म खुला आलोचना गरे। त्यसैले एकातिर उनलाई प्रगतिशील चिन्तक भनियो भने अर्कोतिर धार्मिक आस्थामाथि प्रहार गरेको आरोप पनि लाग्यो।

ओशोका सबैभन्दा विवादित विषयमध्ये एक थियो यौनबारेको उनको दृष्टिकोण।

त्यो समय समाजमा यौनबारे खुलेर बोल्नु अस्वीकार्य मानिन्थ्यो। तर ओशोले यसलाई जीवनको स्वाभाविक प्रक्रिया भने। उनका अनुसार यौनलाई दबाउनु होइन, बुझ्नु आवश्यक छ। यही अभिव्यक्तिका कारण अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले उनलाई ‘सेक्स गुरु’को उपनाम दिए।

तर उनका अनुयायीहरू भन्छन्, यौन उनका सयौं विषयमध्ये एउटा मात्र थियो। सञ्चारमाध्यमले त्यसलाई अत्यधिक महत्व दिँदा उनको समग्र दर्शन ओझेलमा पर्‍यो।

ओशोले ध्यानलाई पनि नयाँ ढंगले प्रस्तुत गरे। उनी शान्त बसेर मात्र ध्यान गर्नुपर्छ भन्ने मान्यतासँग सहमत थिएनन्।

उनले ‘डाइनामिक मेडिटेसन’को अभ्यास सुरु गरे, जहाँ मानिसलाई नाच्न, कराउन, हाँस्न, रुन र आफ्ना दबिएका भावना खुला रूपमा व्यक्त गर्न प्रेरित गरिन्थ्यो। उनका अनुसार आधुनिक मानिस तनावले यति भरिएको हुन्छ कि पहिले त्यो बोझ बाहिर निकाल्नुपर्छ, त्यसपछि मात्र वास्तविक शान्ति सम्भव हुन्छ।

यही अभ्यासले विश्वभरका हजारौं मानिसलाई आकर्षित गर्‍यो।

बढ्दो लोकप्रियता, बढ्दो विवाद

जति उनका समर्थक बढ्दै गए, त्यति नै आलोचक पनि बढे। विवाह, यौन स्वतन्त्रता, धर्म र सामाजिक नैतिकताबारे उनका अभिव्यक्तिले भारतभर तीव्र बहस सुरु भयो।

कतिपयले उनलाई आधुनिक युगको निर्भीक दार्शनिक भने। कतिपयले भने सामाजिक मूल्य–मान्यतालाई कमजोर बनाउने व्यक्तिका रूपमा चित्रित गरे।

तर विवादकै बीच ओशोको प्रभाव सीमित रहेन। उनका प्रवचन विभिन्न भाषामा अनुवाद भए। युरोप, अमेरिका, जापान र अस्ट्रेलियासम्म उनका अनुयायी फैलिन थाले।

यही लोकप्रियताले उनको जीवनलाई अर्को मोडमा पुर्‍यायो। भारतबाट अमेरिका पुगेपछि सुरु भयो एउटा यस्तो अध्याय, जसले उनलाई केवल आध्यात्मिक गुरु होइन, विश्वकै सबैभन्दा विवादित धार्मिक व्यक्तित्वमध्ये एकका रूपमा स्थापित गरिदियो – 

त्यसको नाम थ्यो – ‘रजनीशपुरम’।

भारतमा लोकप्रियता चुलिँदै जाँदा ओशोको प्रभाव देशको सीमाभन्दा निकै पर फैलिसकेको थियो। उनका प्रवचन सुन्न युरोप, अमेरिका, जापान र अस्ट्रेलियाबाट मानिसहरू भारत पुग्थे। ध्यान शिविरमा सहभागी हुनेहरूको संख्या यति बढ्यो कि एउटा ठूलो र आत्मनिर्भर समुदाय निर्माण गर्ने योजना अघि सारियो। यही योजनाले पछि विश्वकै सबैभन्दा चर्चित र विवादास्पद आध्यात्मिक बस्ती ‘रजनीशपुरम’को जन्म गरायो।

आज पनि रजनीशपुरमको नाम आउँदा मानिसहरू दुई भागमा विभाजित हुन्छन्। एक समूहका लागि त्यो आध्यात्मिक स्वतन्त्रताको प्रयोग थियो भने अर्को समूहका लागि कानुन, राजनीति र शक्ति दुरुपयोगको प्रतीक थियो।

सन् १९८१ मा स्वास्थ्य उपचारको कारण देखाउँदै ओशो अमेरिका पुगे। त्यसबेला उनका अनुयायीहरूले अमेरिकाको ओरेगन राज्यस्थित विशाल जमिन खरिद गरे। केही महिनामै त्यहाँ नयाँ बस्ती निर्माण सुरु भयो।

सुरुमा मरुभूमिजस्तो देखिने त्यो क्षेत्र विस्तारै आधुनिक बस्तीमा बदलियो। सडक बने, आवास निर्माण भए, खेती सुरु भयो, सभाहल, ध्यान केन्द्र, जलसञ्चार, विद्युत् र निजी विमानस्थलसम्म तयार भए। छोटो समयमै हजारौं मानिस बस्न सक्ने एउटा व्यवस्थित समुदाय तयार भयो।

समर्थकहरूले यसलाई ध्यान र आत्मनिर्भर जीवनको नमुना भने। तर स्थानीय बासिन्दाका लागि यो अस्वाभाविक रूपमा तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको नयाँ शक्ति केन्द्र थियो।

ओशोले सादगीभन्दा चेतनालाई ठूलो कुरा मान्थे। तर उनको व्यक्तिगत जीवनशैलीले भने संसारभर चर्चा पायो।

दर्जनौं रोल्स–रोयस कार, महँगा घडी, बहुमूल्य गहना र विलासी जीवनशैलीका समाचार अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा प्रमुखताका साथ प्रकाशित हुन थाले।

समर्थकहरूको तर्क थियो, ती सबै उपहार हुन् र त्यसले ओशोको दर्शनसँग सम्बन्ध राख्दैन। तर आलोचकहरूले भने आध्यात्मिक गुरुका लागि यस्तो विलासिता नै प्रश्नको विषय भएको बताए।

यसपछि ओशोको जीवन केवल आध्यात्मिक बहसभन्दा बाहिर निस्केर राजनीतिक र सामाजिक बहसको केन्द्र बन्न थाल्यो।

रजनीशपुरम सञ्चालनको जिम्मेवारी ओशोकी विश्वासपात्र सहयोगी ‘मा आनन्द शिला’ले सम्हालेकी थिइन्।

ओशो लामो समय सार्वजनिक रूपमा मौन बस्ने भएकाले प्रशासनिक र आर्थिक निर्णयदेखि बाह्य सम्बन्धसम्मका अधिकांश काम शिलाले नै गर्थिन्। विस्तारै उनी आश्रमकी सबैभन्दा शक्तिशाली व्यक्तिका रूपमा चिनिन थालिन्।

उनको नेतृत्वमा रजनीशपुरम द्रुत गतिमा विस्तार भयो। तर त्यही गतिसँगै विवाद पनि बढ्दै गयो।

रजनीशपुरम विस्तार भएसँगै स्थानीय समुदाय र आश्रमबीच अविश्वास बढ्न थाल्यो।

स्थानीय बासिन्दाले ठूलो संख्यामा नयाँ मानिस ल्याएर निर्वाचनको परिणाम प्रभावित पार्न खोजिएको आरोप लगाए। प्रशासनसँग जग्गा, निर्माण अनुमति र स्थानीय शासनका विषयमा पनि विवाद बढ्दै गयो।

आश्रम पक्षले भने आफूहरूमाथि धार्मिक पूर्वाग्रहका कारण अनावश्यक दबाब सिर्जना गरिएको दाबी गरिरहेको थियो।

दुवै पक्षको सम्बन्ध विस्तारै संवादबाट टकरावतर्फ उन्मुख भयो।

अमेरिकालाई झस्काएको घटना

सन् १९८४ मा ओरेगन राज्यको एउटा घटनाले रजनीशपुरमलाई विश्व समाचारको केन्द्रमा पुर्‍यायो।

स्थानीय रेस्टुरेन्टमा खाना खाएका सयौं मानिस अचानक बिरामी परे। अनुसन्धानपछि खानामा साल्मोनेला ब्याक्टेरिया मिसाइएको पुष्टि भयो। अमेरिकी इतिहासमा यसलाई पहिलो ठूलो जैविक विषाक्त आक्रमणमध्ये एक मानिन्छ।

लामो अनुसन्धानपछि अमेरिकी निकायले रजनीशपुरमका केही सदस्यको संलग्नता रहेको निष्कर्ष निकाल्यो। अनुसन्धानको केन्द्रमा ‘मा आनन्द शिला’ पुगिन्।

उनलाई विषाक्त आक्रमण, हत्या प्रयास, गैरकानुनी निगरानी, आप्रवासनसम्बन्धी ठगी र शक्ति दुरुपयोगलगायतका अभियोग लगाइयो। अन्ततः उनले केही अभियोग स्वीकार गरिन् र जेल सजाय भोगिन्। 

शिलाको गिरफ्तारीसँगै अनुसन्धानको दायरा ओशोतर्फ पनि विस्तारियो।

विषाक्त आक्रमणमा उनको प्रत्यक्ष संलग्नता प्रमाणित हुन सकेन। तर अमेरिकी अध्यागमन कानुन उल्लंघन गरेको आरोपमा उनी कानुनी प्रक्रियामा तानिए।

सन् १९८५ मा अमेरिका छाड्ने क्रममा उनी पक्राउ परे। पछि अदालतसँग भएको सहमतिअनुसार केही आप्रवासनसम्बन्धी अभियोग स्वीकार गरे। त्यसपछि जरिवाना तिरेर अमेरिका छाड्न बाध्य भए। निश्चित अवधिसम्म उनलाई अमेरिका प्रवेशमा पनि प्रतिबन्ध लगाइयो।

ओशोका समर्थकहरू भन्छन्, बढ्दो लोकप्रियता, आर्थिक शक्ति र वैकल्पिक जीवनशैलीका कारण अमेरिकी प्रशासनले उनीमाथि राजनीतिक दबाब सिर्जना गर्‍यो।

आलोचकहरूको तर्क भने फरक छ। उनीहरूका अनुसार आश्रमभित्र भएका गैरकानुनी गतिविधि, प्रशासनमाथिको दबाब र आपराधिक घटनाका कारण सरकारी हस्तक्षेप अपरिहार्य थियो।

यी दुई धारमध्ये कुन सही हो भन्ने बहस चार दशक बितिसक्दा पनि टुंगिएको छैन।

अमेरिकाबाट बाहिरिएपछि ओशो विभिन्न देश हुँदै अन्ततः भारत फर्किए। तर उनी फर्किँदासम्म उनको छवि पूर्ण रूपमा बदलिसकेको थियो।

एकातिर उनी अझै लाखौं अनुयायीका आध्यात्मिक गुरु थिए। अर्कोतर्फ विश्व सञ्चारमाध्यममा उनी विवादित धार्मिक नेताका रूपमा स्थापित भइसकेका थिए।

उनले फेरि प्रवचन सुरु गरे, तर स्वास्थ्य निरन्तर कमजोर हुँदै गइरहेको थियो। सार्वजनिक जीवन पहिलेको जस्तो सक्रिय रहेन। केही वर्षपछि उनको निधन भयो। तर त्यससँगै विवाद भने समाप्त भएन।

बरु नयाँ प्रश्न जन्मियो- ओशोका विचार विवादित थिए, कि ती विचारलाई कार्यान्वयन गर्ने अनुयायीहरू?

यही प्रश्नले उनको जीवनको अन्तिम अध्याय मात्र होइन, मृत्युपछिको विरासतलाई पनि निरन्तर बहसको विषय बनाइरहेको छ। 

त्यसको प्रभाव नेपालसम्म पनि पुग्यो, जहाँ ओशोका नाममा ध्यान केन्द्र खुले, हजारौं अनुयायी बने र पछिल्लो समय ‘मृत्यु उत्सव’को बहसले फेरि उनको दर्शनलाई सार्वजनिक छलफलको केन्द्रमा ल्यायो।  

तिम्रो जन्म संयोग होइन यो संसारको आवश्यकता हो ।

अमेरिकाबाट बाहिरिएपछि ओशोको जीवनको गति फेरि बदलियो। एक समय विश्व सञ्चारमाध्यमको मुख्य समाचार बनेका उनी अब आफ्ना प्रवचन, स्वास्थ्य र बाँकी जीवनतर्फ फर्किन खोजिरहेका थिए। तर विवादले उनलाई छोडेन। जहाँ गए पनि उनका अघिल्ला गतिविधि र रजनीशपुरमको इतिहास सँगै पुग्थ्यो।

यही यात्राको क्रममा सन् १९८६ मा उनी केही समयका लागि नेपाल आए। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा उनको स्वागत गर्न सयौं अनुयायी पुगेका थिए। काठमाडौं बसाइ छोटो रहे पनि नेपालसँग उनको सम्बन्ध त्यतिमै टुंगिएन। बरु त्यसपछि उनका पुस्तक, प्रवचन र ध्यान पद्धति नेपालमा अझ तीव्र रूपमा फैलिन थाले।

आज काठमाडौंको नागार्जुनस्थित ‘ओशो तपोवन’ मात्र होइन, देशका विभिन्न ठाउँमा ओशो दर्शनमा आधारित ध्यान केन्द्र सञ्चालनमा छन्। नियमित ध्यान शिविर, मौन साधना र आत्मविकासका कार्यक्रमले धेरै मानिसलाई आकर्षित गरिरहेका छन्। विशेषगरी मानसिक तनाव, पारिवारिक दबाब र व्यस्त जीवनशैलीबाट केही समय अलग हुन चाहनेहरूका लागि यी केन्द्र वैकल्पिक अभ्यासस्थल बनेका छन्।

नेपालमा किन बढ्यो ओशोको प्रभाव?

नेपालमा ओशोका अनुयायीहरूको संख्या बढ्नुको एउटा कारण उनको ध्यान पद्धति पनि हो।

परम्परागत ध्यानमा लामो समय मौन भएर बस्नुपर्ने मान्यता छ। तर ओशोले आधुनिक मानिसको मनोविज्ञान फरक भएको तर्क गर्दै नयाँ अभ्यास अघि सारे। उनका अनुसार मानिसभित्र वर्षौंसम्म दबिएका भावना, रिस, पीडा र असन्तुष्टि हुन्छन्। ती भावना बाहिर निस्कन नदिई सीधै शान्त हुन खोज्नु कठिन हुन्छ।

यही सोचका आधारमा उनले ‘डाइनामिक मेडिटेसन’को अभ्यास विकास गरे, जसमा नाच्ने, कराउने, हाँस्ने, रुने, दौडिने र स्वतन्त्र रूपमा शरीरलाई चलाउन प्रोत्साहन गरिन्छ। त्यसपछि मात्र मौन ध्यानमा बस्ने प्रक्रिया सुरु हुन्छ।

धेरै मनोवैज्ञानिक र ध्यान अभ्यासकर्ताले यसलाई तनाव व्यवस्थापनको एउटा फरक अभ्यासका रूपमा हेरेका छन्। यही कारण नेपालका शिक्षित युवा, व्यवसायी, चिकित्सक, कलाकार र विभिन्न पेशामा आबद्ध मानिसहरू पनि ओशो केन्द्रसम्म पुग्ने गरेका छन्। 

उनले आफ्ना अनुयायीलाई पनि आफूलाई अन्धो रूपमा विश्वास नगर्न आग्रह गर्थे। उनका प्रवचनमा बारम्बार एउटा कुरा दोहोरिन्छ– कुनै पनि सत्यलाई आफ्नै अनुभवबाट जाँच्नुपर्छ। 

ओशोको निधन सन् १९९० मा भयो। तर उनको मृत्युले बहसको अन्त्य गरेन। बरु उनका विचारबारे नयाँ–नयाँ प्रश्न जन्माइरह्यो।

आज पनि विश्वभर उनका पुस्तक प्रकाशित भइरहेका छन्। उनका प्रवचन सुन्ने, ध्यान गर्ने र उनका विचार अध्ययन गर्नेहरूको संख्या कम भएको छैन। त्यति नै संख्यामा आलोचकहरूले पनि उनका दर्शन, जीवनशैली र इतिहासमाथि प्रश्न उठाइरहेका छन्।